Редакционная заметка
Ardabi Maulet PhD in Art History, Head of the Department of Kazakh Traditional Culture at the Institute for Scientific Research of Cultural Heritage, National Museum of the Republic of Kazakhstan «Orteke» is a traditional art form passed down from ancestors. The puppet theater in our ancient history originates from Orteke. Orteke is a wooden toy that comes to life and moves rhythmically with the music, song, and dan…
ORTEKE – KAZAKH’S
TRADITIONAL MUSICAL-
PUPPET ART
Ardabi Maulet PhD in Art History, Head of the Department of Kazakh Traditional Culture at the Institute for Scientific Research of Cultural Heritage, National Museum of the Republic of Kazakhstan «Orteke» is a traditional art form passed down from ancestors. The puppet theater in our ancient history originates from Orteke. Orteke is a wooden toy that comes to life and moves rhythmically with the music, song, and dance when a dombra is played. Orteke is made in the shape of a mountain goat. When playing the dombra, Orteke sways and dances by attaching a string to its belly; the other end of the string is hooked to the player’s right finger, which plucks the dombra strings. At that moment, the assembled wooden parts of Orteke sway and move, creating an effect that looks as though the puppet is dancing to the tune’s rhythm, captivating the audience. Orteke is a puppet art form that has origins dating back to ancient times. There are no precise details about the emergence of this art. According to recent researchers, Orteke’s appearance dates back approximately 3000 years. The mountain goat is a totem of Turkic peoples. The mountain goat symbol is engraved at the top of the monument of Bilge Kagan and Kul Tegin (Figure 1). This suggests that Orteke art was widely spread among nomadic people during the time of the Huns and Turks. The art of «Orteke» originated in ancient times among nomadic peoples. This traditional performance can be found among various cultures such as the Kazakh, Kyrgyz, Tuvan, and Mongols. Among the Kyrgyz, it is known as «Taq-teke». Puppet figures made of wood are animated to dance to the music of either the komuz or the metal temir-komuz (jaw harp). A similar form of art to Kazakh Orteke is known as «Buz-bazi» in northern Afghanistan. In Iran, a comparable performance exists under the name «Kiyikoynaghshi», meaning «goat
ОРТЕКЕ – ҚАЗАҚТЫҢ
ДӘСТҮРЛІ МУЗЫКАЛЫҚ-
ҚУЫРШАҚ ӨНЕРІ
Ардаби Маулет өнертану PhD докторы, Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі мәдени мұраны ғылыми зерттеу институты, Қазақтың дәстүрлі мәдениеті бөлімінің жетекшісі «Ортеке» өнері – бағзыдан қалыпта- сқан өнер түрі. Ата тарихымыздағы қуы- ршақ театры өз бастауын осы Ортекеден алады. Ортеке – домбыра тартқанда, ән, күй ырғағымен қозғалысқа келіп билейтін ағаш ойыншық. Ортеке – таутеке бейнесін- де жасалады. Ортеке домбыра тартқанда тербеліп, орғып билеу үшін ойыншықтың бауырына бау тік бекітіліп, баудың екінші ұшын күйші домбыраны шертетін саусаққа іліп алып тартады. Сол кезде ортекенің құрастырылған ағаш бөлшектері қозға- лысқа еніп, ортеке күй ырғағына билеген- дей әсер қалдырады. Ортеке – бастауын көне замандардан алған қуыршақ өнері. Бұл өнердің пайда болуы жөнінде нақты мәлімет жоқ. Кей- інгі зерттеушілердің дерегінше, ортеке өнерінің пaйдa болғaнынa 3000 жылдaй болғaн. Таутеке – түрік халықтарының то- темі. Таутеке таңбасы Білге қаған, Күлтегін ескерткішінің ұшар басында бедерлен- ген (1-сурет). Бұл ортеке өнері ғұндардың, түріктердің заманында көшпелі халықтар арасында ортақ таралған деуге негіз бар. «Ортеке» өнері көшпелі елдерде ежелгі дәуірде қалыптасқан. Бұл өнер қазақ, қырғыз, тыва, моңғол секілді көптеген халықтар- да бар. «Ортеке» деген атау қырғыздарда «тақ-теке» деген атпен таралған. Aғaштaн жaсaлғaн қуыршaқ бейнелерді қырғыздар қомызбен де, темір-қомузбен де билетеді. Қaзaқтың «ортеке» секілді өнері «Буз-бэзи» деген aтaумен Солтүстік Aуғaнстaндa дa тaрaғaн. Ирaн хaлқындa дa осы өнер түрі «киік ойнaғышы» деген aтпен кездеседі. Теке бейнесі Ортaлық Aзияның дaлa aй- мaқтaрын мекендеген көшпелі түркілердің мәдениетімен қaтaр, Солтүстік Кaвкaздa тұрaтын түркілер – қaрaшaй-мaлқaрлaрдa дa өзіндік орнын тaпқaн. dancer». The image of the goat (teke) has held cultural significance not only among the nomadic Turkic peoples of the Central Asian steppes, but also among the Turkic communities of the North Caucasus, such as the Karachay-Balkars, where it has found its own unique place within local traditions. The Orteke performance, which demands precise finger placement on the dombra and the ability to play melodies with a swift rhythm, has long helped young people quickly master the art of kui (traditional instrumental music). To create a magical and enchanting experience for small children, the Orteke string was threaded through the opening of the kerege (yurt frame), allowing the musician to play outside the children’s sight. Meanwhile, the mountain goats seemed to dance with a wondrous magic all by themselves. Since Orteke was not intended for large stages, it has mostly become a form of intimate entertainment performed for small audiences. It is considered a rare and unique genre. The Murager National Folklore and Musical Ensemble was the first to begin popularizing Orteke across the country in 1984. Today, the Turan ensemble, which promotes national music, has been staging Orteke performances since 2010. This ensemble has also introduced Orteke to audiences in Hungary, China, the USA, Russia, France, Spain, and Türkiye. Among those who have contributed significantly to the widespread promotion of the Orteke genre are scholars and master craftsmen such as A.Y. Raimbergenov, E.B. Basikara, Zh.A. Turdygulov, Zh.B. Tilgozhaev, M. Donbayev, А.T. Musa, and A.S. Mustafayev. The Orteke puppet has also started to be used in folklore and ethnographic ensembles. Orteke, preserved as a folk heritage to this day, is promoted in many countries around the world. One notable event is the biennial International Orteke Festival, which was first held in 2007 in the city of Aktau. This festival, held among Turkic states, primarily aims to develop professional puppetry art and strengthen cultural ties. The international festival serves to enhance cultural relations among Turkic countries, while for children, it is a grand celebration. In subsequent years, Домбыра пернесіне дәл түсуді, күйді жылдам ырғақпен ойнауды талап ететін ортеке осы күнге дейін жастардың күй өнеріне тез машықтануына көмектесіп келді. Кішкентай бүлдіршіндерге ғажайып сиқырлы сезім сыйлау мақсатында ортеке жібін керегенің көзінен өткізіп, балаларға көрсетпей күйші сыртта ойнап отыратын. Ал тау текелері таңғажайып сиқырмен өз- дері билеп тұрғандай әсер қалдыратын. Ортеке үлкен сахналарға арналмаған- дықтан, көбіне шағын көрермен аудито- риясына ұсынылатын қызықты сауықтың түріне айналған. Ортеке ойыны сирек орындалатын жанрлық қойылым болып саналады. Оны алғаш рет «Мұрагер» ре- спубликалық фольклор сазды ансамблі 1984 жылдан бастап ел арасында наси- хаттай бастады. Қазіргі күні ұлттық музы- каны дәріптеп жүрген «Тұран» ансамблі 2010 жылдан бастап ортекені сахнаға алып шығып жүр. Сондай-ақ, ансамбль ортекені Венгрия, Қытай, АҚШ, Ресей, Франция, Ис- пания, Түркия елдеріне таныстырып келді. Ортеке жанрының бүгінде кеңінен на- сихатталуына атсалысып жүрген А.Ы. Райымбергенов, Е.Б. Басықара, Ж.Ә. Тұрдығұлов, Ж.Б. Тілғожаев, М. Донба- ев, Ә.Т. Мұса, А.С. Мұстафаев сынды өнер- танушы, шебер-қолөнершілерді атап өтуге болады. Ортеке ойыншығы фольклорлық-этно- графиялық ансамбльдерінде пайдаланы- ла бастады. Ортеке – халықтық мұра ретінде бүгін- ге дейін сақталып, әлемнің көптеген ел- дерінде насихатталып жүр. Мәселен, екі жылда бір рет өткізіліп отыратын «Ортеке» Халықаралық фестивалін атап өтуге бола- ды. 2007 жылы алғаш ұйымдастырылған фестиваль Ақтау қаласында өткізілді. Түр- кі мемлекеттері арасында өтетін шараның басты мақсаты – кәсіби қуыршақ өнерін да- мыту мен мәдени достастықты арттыру. Ха- лықаралық фестиваль – түркі елдері үшін мәдени қарым-қатынасты нығайту болса, балалар үшін бұл күн – үлкен мереке. Кей- інгі жылдарда да өз жалғасын тауып, фе- стиваль 2010-2012 жылдары Алматыда, 2013 жылы Астанада, 2015 жылы Қостанайда ұй- ымдастырылды. 2023 жылдың 21-29 сәуір аралығында Алматы қаласында VI Халықаралық «Ор- теке» қуыршақ театрларының фестивалі өткізілді. Елімізде өткізілген «Ортеке» қуы- ршақ театрларының фестивалі театр өнері саласындағы ынтымақтастық пен достық байланыстарды нығайтуға, театр өнерінің көркемдік көкжиегін кеңейтуге жол ашты. 2017 жылы Астана қаласында өткен «Экспо – 2017» халықаралық көрмесі мен 2024 жылы Астанада өткен V-ші Дүни- ежүзілік көшпенділер ойындарында ше- телден келген қонақтарға «Ортеке» өнері көрсетіліп, жоғары қолдауға ие болды. «Ортеке» музыкалық өнерінің білім беру саласы бойынша оқыту дәстүрі жолға қойылған. Мектеп оқушылары үшін 2-сы- ныптың «Музыка» пәні сабағына «Ортеке» тақырыбы енгізілген. Жекелеген домбыра үйретуші оқытушылар мен жеке өнер мек- тептерінің де курстық оқыту бағдарлама- ларында бар. the festival continued to be held in different cities: in Almaty from 2010 to 2012, in Astana in 2013, and in Kostanay in 2015. From 21 to 29 April 2023, the 6th International Orteke Puppet Theatre Festival took place in Almaty. This festival helped to strengthen cooperation and friendly ties within the field of theatre arts in Kazakhstan and opened new horizons for the artistic development of theatre. In 2017, the Orteke art was showcased to foreign guests at the EXPO 2017 international exhibition in Astana, and again at the 5th World Nomad Games held in Astana in 2024, where it received high acclaim and strong support. A tradition of teaching Orteke musical art has been established in education. The topic of Orteke has been included in the Grade 2 «Music» curriculum for schoolchildren. It is also part of the course programs offered by individual dombra instructors and private art schools. In addition, on July 5, 2024, the Republican «Orteke» ethnofestival was held in Karaganda. The event brought together a total of 19 participants from Mongolia, China, as well as from the cities of Astana, Almaty, and Karaganda, and from the regions of Almaty, Akmola, West Kazakhstan, North Kazakhstan, Karaganda, Ulytau, Kostanay, Kyzylorda, and Zhetysu. Inclusion in the World Heritage Lists: Orteke, as a traditional performing art of intangible cultural heritage, was inscribed on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity by UNESCO (17th session of the Intergovernmental Committee, Rabat, Morocco, 28 November – 3 December 2022). Link to official UNESCO listing (Decision of the Intergovernmental Committee: 17.COM). Сонымен қатар, 2024 жылдың 5 шілдесінде Қарағандыда республикалық «Ортеке» этнофестивалі өтті. Аталмыш ша- раға Моңғолиядан, Қытайдан, сондай-ақ, Астана, Алматы, Қарағанды қалаларымен бірге, Алматы, Ақмола, Батыс Қазақстан, Солтүстік Қазақстан, Қарағанды, Ұлытау, Қостанай, Қызылорда, Жетісу облыста- рынан барлығы 19 үміткер қатысты. Дүниежүзілік тізімдерге қосу: Ортеке – материалдық емес мәдени мұраның орындаушылық өнері ретінде ЮНЕСКО-ның Материалдық емес мәде- ни мұрасының репрезентативтік тізіміне енгізілді (Рабат қаласы, Морокко, 17-сес- сия. 28.11 – 03.12.2022).https://ich.unesco. org/en/RL/orteke-traditional-performing- ar t-in-kazakhstan- dance -puppet-and- music-01878 (МЕММ Үкіметаралық коми- тетінің шешімі 17.COM). 36. Диваев А. Несколько слов о свадебном ритуале киргизов // ИОАИЭКУ. – Казань, 1900. 37. Бет ашар. Вступление молодой жены в новую семью // ТГ. 1905. №47 38. Сейфуллин С. Шығармалар. 6-том. – Алматы, 1964. 39. Əуезов М. Əдебиет тарихы. – Алматы: Ана тілі, 1991. 40. Байтұрсынұлы А. Бес томдық шығармалар жинағы. 1-том. – Алматы, 2003 41. Тал бесіктен жер бесікке дейін. – Алматы, 1996. 42. Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энцикло- педия. 1-том: А-Д. – Алматы: DPS, 2011. – 736 б. 43. Концепция развития физической культуры и спорта Республики Казахстан на 2023 – 2029 годы. https://adilet.zan.kz/rus/docs/P2300000251 (дата обращения 24.02.2025 г.). 44. Матущак П. Ф., Мухиддинов Э. М. Казакша курес. – Алматы: Мектеп, 2012. – 187 с. 45. Объединенный мир борьбы. Международные правила «Казах куресі». https://uww.org/sites/ default/files/2019-01/190124_international_kazakkuresi_rules.pdf (дата обращения 25.02. 2025 г.). 46. Әлімханов Е. Совершенствование национальной борьбы казахша-күрес путем изменения мо- дели спортивной одежды: Автореф. дисс. ... канд. пед. наук. – Алматы, 1996. – 29 с. 47. Жүсіпбек Аймауытов, Шығармалары. 2 том. – Алматы, 2003. – 313 б. 48. Муминов Ә.Қ, Қожа М.Б, Моллақанағатұлы, Садықбеков М.Ж, Ж.М.Нұрбеков. // Қожа Ахмет Яса- уи кесенесі. Кітап-альбом. – Алматы: Эффект. –2015. 49. Шараф ад-дин Али Йазди. Зафар-наме. / Подготовка к печати, предисловие, примечания и указатели А.Урунбаева. –Ташкент: Издательство «Фан» Узбекской ССР. – 1972. 50. Массон М.Е. О постройке мавзолея Ходжа Ахмеда в городе Туркестане // Известия Среднеази- атского географического общества. Т. ХІХ. – Ташкент, 1929. – С. 39-45. 51. Массон М.Е. Мавзолей Ходжа Ахмеда Ясеви. –Ташкент: Сыр-Дарьянское отделение Общества изучения Казахстана. –1930. 52. Маньковская Л.Ю. Ремонты и реставрации мавзолея Ходжа Азмада Ясави в городе Туркестане // Методика и практика сохранения памятников архитектуры. – М., 1974. – С. 96-104. 53. Кәрібозов Б. «Қорқыт ата туралы аңыздар мен әңгімелер» хрестоматиялық жинағы. – Алматы, 2018. 54. Қосанов С. Қорқыт атаның даналық сөздері. – Алматы, 2019. 55. ЖарқынбаевМ. Қорқыт. Елім ай.–Алматы: Өнер баспасы, 1987. 56. Жолдасбеков М., ШадиеваГ. Қорқыт ата кітабы.–Нұрсұлтан: Күлтегін баспасы 2020. 57. Нұржанов Б. Қорқыт сарыны.–Алматы қаласы, 2008. 58. Төленова З.М. Құсбегілік – бейзаттық мәдениеттің ежелгі түрі. //Үлкен Алтай әлемі – Мир Боль- шого Алтая – World of Great Altay 1(3) 2015. – 273 б. 59. Өнербай Н. Ұлттық өнердің ұлы тарауы // Қыран құстармен аң аулау: тарихы мен бүгіні. Ха- лықаралық ғылыми-практикалық конференцияның материалдары. – Алматы, 24-25 қараша, 2017 жыл. 36-42 бб. 60. Жүнісқанов Е.Б. Қазақтың құсбегілік өнері //Мәдени мұра ғылыми журналы, №2 (93), 2021 жыл. – 134-139 бб. 61. Сәдуақасұлы Ә. Ат баптау, құс салу, ит жүгірту. – Алматы: Шартарап, 1998. – 128 б. 62. Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі: энцикло- педия; ғылыми ред. Н.Әлімбай; ред.алқа: Ә.Ахметов [ж.б.]. – Алматы: ТОО «Алем Даму Интегра- ция», 2017. – 856 бет. (иллюстрацияланған). 63. Falconry, a living human heritage. ЮНЕСКО - Материалдық емес мәдени мұра. [Электронды ре- сурс]. URL: https://clck.ru/3D3hfM (Қаралған күні: 12.02.2025). 64. Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі: энцикло- педия; ғылыми ред. Н.Әлімбай; ред.алқа: Ә.Ахметов [ж.б.]. – Алматы: ТОО «Алем Даму Интегра- ция», 2017. – 856 бет. (иллюстрацияланған). 65. Әбішева Б. Түркі халықтарымәдениетіндегі «Ортеке» жанрының генезисі. ҚазҰУхабаршысы. Шығыстану сериясы. №1 (80). 2017. – 51-55 бб. 66. Султанова М.Э., Шайгозова Ж.Н. Феномен игры в традиционной тюркской культуре: кукольное искусство «Ортеке» //Материалы Международной научно-практической конференции «Во- просы искусствоведения XX–XXI вв. – Алматы, 2016. – С. 209-215. 67. Жубанов А. «Ортеке». Казахский народный кукольный театр // Казахстанская правда. 1935. 25 февраля. – С. 7. 68. Абишева Б., Утегалиева С. Ортеке – музыкально-театрализованное представление у казахов // Традиционная культура: научный альманах. 2015. № 2 (58). – С. 64–71.
