Айтыс: искусство импровизационного поэтического состязания

AITYS – THE ART OF IMPROMPTU

POETIC COMPETITION

Ardabi Maulet PhD in Art Studies, Head of the Department of Kazakh Traditional Culture at the Scientific Research Institute of Cultural Heritage, National Museum of the Republic of Kazakhstan Aitys is a traditional art of improvised poetic contest. It has been preserved since ancient times as a genre of folklore and continues to thrive to this day. Deeply rooted in oral literature and closely tied to the creativity of poets, aitys is a unique syncretic form that blends elements of folklore, theater, and even early forms of drama. For this reason, бүкіл республикалық «Алтын сақа» бала- лар мен жасөспірімдер арасындағы сайы- сты келтіруге болады. Қазіргі таңда асық ату жай ғана ойын емес, Қазақстанда, одан тыс жерлерде де танымал болып келе жатқан мәде- ни-спорттық құбылыс. 2017 жылы асық ойыны ЮНЕСКО-ның адамзаттың матери- алдық емес мәдени мұрасы тізіміне еніп, оның ұрпақты біріктіретін бірегей дәстүр ретіндегі маңыздылығын атап өтті. 2011 жылы ойын ережесі ресми түрде бекітіл- се, 2018 жылы «Асық ату» федерациясы Қазақстан Ұлттық Олимпиадалық комитеті тарапынан мойындалып, аккредитацияға ие болды, бұл асық ойынын ұлттық спорт қозғалысының бір бөлігіне айналдырды. Асық атудың жарысы ҚР Спорт және дене шынықтыру коми- тетінің және ҚР Ұлттық спорт түрлері Қа- уымдастығымен бекітілген «Асық ойыны- ның ережесі» бойынша өткізіледі. Сонымен қатар, ол Қазақстан Респу- бликасы Президентінің жүлделеріне ар- налған байқауларға, Дүниежүзі қазақтары- ның құрылтайы іс-шараларына және басқа да ірі мәдени шараларға енгізілген. Бүгін- де Қазақстанда 90 мыңға жуық адам, оның ішінде жас спортшылар асық атумен кәсі- би түрде айналысады. Ойын халықаралық деңгейде танымал болып, Дүниежүзілік көшпенділер ойындарының бағдарлама- сына енгізілген. Дүниежүзілік мәдени мұра тізімдеріне қосу: Асық ойыны – Қазақстанның өтінімі бойынша ЮНЕСКО-ның адамзаттың ма- териалдық емес мәдени мұра тізіміне ен- гізілді. 2017 жылғы 4-9 желтоқсан. Чеджу, Корея Республикасы, 12-сессия. Сілтеме: https://ich.unesco.org/en/RL/ kazakh-traditional-assyk-games-01086 National Olympic Committee, making assyk an official part of the national sports movement. Competitions are held under the “Rules of Assyk Game,” approved by the Agency for Sport and Physical Fitness of the Republic of Kazakhstan and the National Association of Traditional Sports. Additionally, the game has been included in competitions for presidential prizes, in the events of the World Kurultay of Kazakhs, and other major cultural events. Today, nearly 90,000 people in Kazakhstan including young athletes are involved professionally with assyk shooting. The game has also gained international recognition and is included in the program of the World Nomad Games. Inclusion in the World Heritage Lists: The traditional Kazakh game of assyk was inscribed on UNESCO’s Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity based on the nomination submitted by Kazakhstan. 4–9 December 2017, Jeju, Republic of Korea, 12th session. Reference: https://ich.unesco.org/en/RL/ kazakh-traditional-assyk-games-01086 М.Төлебаевтың «Біржан – Сара» операсынан көрініс. «Астана Опера» мемлекеттік опера және балет театры A scene from M. Tulebayev’s opera “Birzhan – Sara.” «Astana Opera» State Opera and Ballet Theatre тайпаларының көне ауыз әдебиетінің бір бұтағы». Алайда түркі-моңғол халықтары- ның көпшілігінде айтыс тек дәстүрлі, көбі- не ұжымдық түрде орындалатын сипатта қалған. Ал қазақ, қырғыз (айтыш), әзербай- жан (дейшме, мейхана) және түрік (атыш- ма) халықтарында бұл жанр поэтикалық айтыс деңгейіне дейін көтеріліп, екі ақын көпшілік алдында бір-бірін жеңуге тыры- сатын өнерге айналып, кемеліне жеткен өміршең өнер ретінде XXI ғасырға дейін жетті. Айтыстың түркі халықтарының мәде- ниетінде ерекше орын алатынын Махмұд Қашқаридің «Диуан лұғат әт-Түрк» ең- бегіндегі «Қыс пен Жаздың айтысы» мы- салынан көруге болады. М. Қашқари та- биғат құбылыстарына ерекше мән берген. Көшпелі халықтардың мәдениетінде адам мен табиғат арасындағы қарым-қатынас маңызды орын алады. Адам – Ғалам мен Табиғаттың баламасы. «Қыс пен Жаздың айтысында» табиғаттың ғажайып көріні- стері көркем суреттеледі. Адам мені (жазды) аңсайды, Қар ластан шаршайды, Өткізеді қанша айды, Әлін алып қарлы жел? Бұлт төнеді сұстана, Желі қандай? Масқара! Іздейді адам баспана. Күн кешеді күрсініп. Айтыс – өзіндік ерекшелігі бар жанр. Бұған Жүсіп Баласағұнның «Құтты білік» дастанындағы диалогтар мен Ахмет Ясау- идің «Диуани хикмет» жинағындағы «Жұ- мақ пен Тозақтың айтысы» мысалы дәлел бола алады. Осыған байланысты айтыстың жанрлық белгілерінің көне замандарда қалыптасқанын айтуға болады. Дегенмен Түркияда поэтикалық айтыс жөнінде XIX ғасырға дейін нақты деректер кездеспей- ді. Фольклортанушы зерттеушілер Түркия- дағы айтыс өнері «айтышма», «дейишме», «қаршылама», «қаршыбері» секілді атау- лармен белгілі болғанын жазады. Айтыс жанрының ортағасырлық араб нұсқасы да бар. Ол Арабия шөлінде өмір сүрген бәдәуи тайпалары арасында кең тараған. Арабтар бұл өнерді «муғаллакат» деп атаған. Айтыстың формалық ұқсастығы peoples, this tradition remained collective and ritualistic. However, among Kazakhs, Kyrgyz (known there as aitysh), Azerbaijanis (deyishme, meykhana), and Turks (atışma), the genre evolved into a poetic duel – an artform where two poets aim to outwit each other in front of an audience. This form matured over time and has survived into the 21st century as a vibrant cultural practice. The importance of aitys in Turkic culture is also evident in Mahmud al-Kashgari’s work, Diwan Lughat al-Turk, particularly in the poetic exchange between Winter and Summer. Kashgari placed strong emphasis on the forces of nature. For nomadic peoples, the relationship between humans and the natural world has always been central. In this worldview, the human being is a reflection of the universe and nature itself. In the poetic debate between Winter and Summer, nature is described with vivid, poetic beauty. People long for me (summer), Snow tires them out. They endure months, Braving the icy winds. Dark clouds loom above, The air stings with shame. People seek shelter, Living through each day with a sigh. Aitys is a unique poetic genre. Its distinctive features can be traced as far back as the dialogues in Yusuf Balasaguni’s Kutadgu Bilig and the “Debate between Heaven and Hell” from Ahmad Yasawi’s Divan-i Hikmet. These examples show that the stylistic elements of aitys had already taken shape in ancient times. In contrast, there are no concrete records of poetic duels in Türkiye before the 19th century. According to folklorists, the tradition existed there under various names such as aytışma, deyişme, karşılama, and karşıberi. Interestingly, a similar tradition existed among Bedouin tribes in the Arabian Desert, known as Mu’allaqat – a form of poetic exchange highly valued in early Arabic culture. The structural resemblance of aitys to classical Greek rhetorical contests and philosophical dialogues is also worth noting. In aitys, poetic talent and eloquence are highly prized. Poets often addressed not only сады, сондықтан айтысты фольклорлық те- атр немесе фольклорлық драмалық жанр деп атауға болады. Бүгінгі күнге дейін айтыс өнерінің нақты қай дәуірде, қай ғасырда пайда болғаны туралы дәл деректер жоқ. Деген- мен айтыстың жазба үлгілері ортағасыр- лық әдебиеттерде кездеседі. XIX ғасырға тән Біржан мен Сара, Үлбике мен Күдері айтыстарының жазбаша нұсқалары бізге жеткен. Айтыс өнерінде бастысы – жат- тап алу емес, қарсыласына сауал қойып, оған тапқыр жауап қайтара білу, шабытты жүректен алу, білім мен шешендікке сүй- ену. Ақындар көбіне белгілі бір ру неме- се ауыл атынан сөз сайысына түскенімен, шешендігімен, жан-жақты білімімен және тапқырлығымен ерекшеленген ақын көп қошемет пен құрметке ие болған. Айтыс түркі халықтарының барлығында кездеседі. Сәкен Сейфуллиннің айтуынша, «Айтыс – қазаққа айналған түркі-моңғол it can be considered a kind of folk theater or dramatic folklore genre. There are no precise records that indicate exactly when or in which century aitys first appeared. However, written examples can be found in medieval literature. From the 19th century, we have preserved transcriptions of famous poetic duels such as those of Birzhan and Sara, and of Ulbike and Kuderi. In aitys, the core skill is not rote memorization but the ability to pose clever questions and deliver sharp, spontaneous responses, relying on inspiration, knowledge, and eloquence. Though poets often competed on behalf of their clan or village, it was their wit, broad intellect, and rhetorical flair that won them admiration and respect. Forms of aitys are found among all Turkic peoples. As Saken Seifullin once noted, aitys is “a branch of the ancient oral literature of the Turkic-Mongol tribes that became part of the Kazakh identity.” Among most Turkic-Mongol М.Төлебаевтың «Біржан – Сара» операсынан көрініс. «Астана Опера» мемлекеттік опера және балет театры A scene from M. Tulebayev’s opera “Birzhan – Sara.” «Astana Opera» State Opera and Ballet Theatre Syzdykov, Arman Berdalin, and many others. Since Kazakhstan’s independence, aitys has seen a revival and been widely promoted. In 2011, with the support of aitys advocate Zhursin Yerman, the International Union of Aitys Poets and Traditional Performers was established. Numerous large-scale events have taken place to promote the tradition, including the televised Alaman Aitys season (2006– 2007), the Golden Dombra competition (held annually since 2012), and the 2021 event Independence – My Honor and Legacy. Ahead of Independence Day, the Golden Dombra – 2024 national aitys competition was held in Astana under the theme Welcome, Working People. Out of 14 participants, Meirbek Sultanhan from Kyzylorda emerged as the winner and was awarded the Golden Dombra – 2024 title. Inclusion in the Intangible Cultural Heritage Lists of the World: The art of aitys, recognized as a form of intangible cultural heritage in the performing arts category, was inscribed on UNESCO’s Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity in the name of Kazakhstan and Kyrgyzstan. This decision was made during the 11th session of the Intergovernmental Committee, held in Namibia from 24 to 28 November 2015.https:// ich.unesco.org/en/RL/-00997 (Decision of the Intergovernmental Committee for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, 10.COM). сымбаев, Айтақын Бұлғақов сынды ақын- дар бар. Кейіннен аға буынның жалғасы болып Бекарыс Шойбеков, Мұхамеджан Тазабек, Айбек Қалиев, Оразалы Досбосы- нов, Аманжол Әлтаев, Ақмарал Леубаева, Айнұр Тұрсынбаева, Дәулеткерей Кәпұлы, Балғынбек Имашов, Сара Тоқтамысова, Ринат Зайытов, Әбілқайыр Сыздықов, Ар- ман Бердалин және т.б. ақындар шықты. Қазақстанда тәуелсіздік алған жылдар- дан бастап айтыс кеңінен насихатталып келеді. 2011 жылы айтыс жанашыры Жүр- сін Ерманның ұйымдастыруымен «Айтыс ақындары мен жыршы-термешілердің халықаралық одағы» атты халықара- лық шығармашылық қоғамдық бірлестік құрылды. Осыған дейін Қазақстанда айтысты на- сихаттау мақсатында халықаралық және республикалық деңгейде «Аламан айтыс» (2006-2007) телевизиялық айтыс маусымы, «Алтын домбыра» (2012 жылдан бері), «Тәу- елсіздік – қасиетім, қастерлім!» (2021) атты үлкен айтыстар өткізілді. Тәуелсіздік күні қарсаңында Астана- да «Төрлет, еңбек адамы» тақырыбында «Алтын домбыра – 2024» республикалық ақындар айтысы өткізілді. Аталған айтыс қорытындысы бойынша қатысқан 14 ақын- ның арасынан қызылордалық Мейірбек Сұлтанхан «Алтын домбыра – 2024» иегері атанды. Дүниежүзілік мәдени мұра тізімдеріне қосу: Айтыс өнері – материалдық емес мәде- ни мұраның орындаушылық өнері ретінде Қазақстан мен Қырғызстан атынан ЮНЕ- СКО-ның Адамзаттың материалдық емес мәдени мұра тізіміне енгізілді. 2015 жылғы 24-28 қараша. Намибия, 11-сессия. https:// ich.unesco.org/en/RL/-00997(МЕММ Үкіме- таралық комитетінің шешімі 10.COM). көне грек мәдениетіндегі шешендік сай- ыстар мен философиялық диалогтарды да еске түсіреді. Айтыста ақындық талант пен шешен- дікке үлкен мән берілген. Айтыс ақындары халықтың күнделікті тұрмыс-тіршілігімен қатар қоғамдағы саяси-әлеуметтік мәселе- лерге дейін өткір қаузап, халықтың билік иелеріне жеткізе алмаған пікір-тілектерін ашық айтатын болған. Сондықтан да халық арасында айтыстың орны қашанда биік болды. Айтыс – бұл өлеңмен өтетін поэтика- лық жарыс болғандықтан, ол төкпе және суырыпсалма поэзиялық стильді талап етеді. Айтыста жеңіске жету үшін тек поэ- зиялық қабілет қана емес, сонымен қатар кең ауқымды білім, ән айту шеберлігі, көр- кемдік талант, сондай-ақ жүйелі әрі қисын- ды ойлау қабілеті қажет. Айтыс – бір-бірін сөзбен жеңуге тырысатын екі ақынның өлеңмен жарысуы. Ақындар бір-бірін сөз- бен сынап, қарсыласынан үстем түсу үшін сөздің күшін пайдаланады. Әрқайсысы қарсыласының әлсіз тұсын тауып, соған соққы жасауға тырысады. Қазақ айтысы- ның ежелгі түрлері «дәстүрлі айтыс» деп аталады. Мұндай айтыстарға «бәдiк» пен «жар-жар» жатады. Ертеде «жар-жар» – үй- лену рәсімінде орындалатын болған, бұл оның драмалық және театрлық элементін көрсетеді. Ал «бәдiк айтыс» – айтыстың көне түрі болып саналады. Сөздің магиялық күші бар екеніне сенген көшпелі қазақтар сөз арқылы түрлі ауруларды емдеуге бо- лады деп есептеген. Кейін бұл айтыс түрі бастапқы мағынасынан алшақтап, жастар арасындағы әзіл мен қалжыңға құрылатын түрге айналды. Осындай жоралар көркем айтыстардың қалыптасуына негіз болды. Мәлік Ғабдуллин қазақ айтыс өнері туралы былай деген: «Әдеби тұрғыдан алғанда ай- тыс өлеңдерін мазмұны мен тақырыбына қарай екі топқа бөлуге болады. Біріншісі – халықтың өмір салтына, әдет-ғұрпына байланысты айтыстар. Екіншісі – ақынның терең толғаныстарын білдіретін айтыстар. Соңғысы – қазақ айтысының ішіндегі ең күрделісі». Айтыс өнері арқылы танылған Қоныспай Әбілов, Қаныбек Сарыбаев, Көпбай Омаров, Манап Көкенов, Әсия Беркенова, Баянғали Әлімжанов, Мелс Қо- everyday life but also delved into pressing social and political issues, acting as a voice for the people when they could not speak directly to those in power. This made aitys a respected and essential part of the public discourse. As a poetic duel, aitys demands not only improvisational skills but also a mastery of traditional verse styles. Winning a contest requires more than talent – it calls for a broad knowledge base, musical ability, creativity, and sharp, logical thinking. In this competition of words, two poets challenge one another, using language as both sword and shield. Each aims to expose the other’s weakness and gain the upper hand through wit and poetic force. The earliest forms of Kazakh aitys are often called “traditional aitys,” and include types such as bädik and jar-jar. The latter was typically performed during wedding ceremonies, showing the genre’s connection to drama and ritual. Bädik, on the other hand, is one of the oldest forms, rooted in the belief that words carried magical healing power. Nomadic Kazakhs once believed that illness could be cured through the spoken word. Over time, bädik evolved from a healing ritual into a playful exchange filled with humor among the youth. These traditions laid the foundation for the development of artistic aitys as we know it today. The renowned scholar Malik Gabdullin classified aitys poems into two categories: the first relates to daily life, customs, and social practices, while the second reflects deep emotional and philosophical expression by the poet. According to him, the latter is the most complex and sophisticated form of aitys. A number of prominent poets have gained recognition through aitys, such as Konispay Abilov, Kanybek Sarybayev, Kopbay Omarov, Manap Kokenov, Assiya Berkenova, Bayangali Alimzhanov, Mels Kosymbayev, and Aytakyn Bulgakov. Later generations followed in their footsteps, including Bekarys Shoibekov, Mukhametzhan Tazabekov, Aibek Kaliyev, Orazaly Dosbosynov, Amanzhol Altaev, Akmaral Leubaeva, Aynur Tursynbaeva, Dauletkerey Kapuly, Balginbek Imashov, Sara Tokhtamysova, Rinat Zaitov, Abylkair 134 135136 137 рысында жарыстарды өткізудің бірыңғай ережелері, салмақ категориялары мен стандарттары белгіленді. Түркі елдерінде терең тарихи тамыры бар және ұлттық мәдениет пен дәстүрдің ажырамас бөлігі болып табылатын белбеу күресі танымал. Түркі халықтарының ұлт- тық күресінің басқа түрлерімен – қырғыз курешімен, өзбек курашимімен, түрік гу- решімен, әзербайжан гүрешімен, түрікмен горешімен тығыз байланысы бар. Қазақ күресі жас ұрпақты өз тарихы мен мәдениетін құрметтеуге және балу- ан кейіпкерлеріне ұқсауға – күшті және батыл болуға үйретеді. Ең бастысы, қазақ күресі дені сау ұрпақтың қалыптасуына ықпал етеді. Бұл дәстүрлі спорт болашақ ұрпақтың физикалық және физиологи- ялық денсаулығына оң әсер ететін баты- рлар деп аталатын мықты ер азаматтарды тәрбиелеуге көмектеседі. Бұл ұлттық біре- гейлікті нығайтуда, әсіресе балалар мен жастар арасында маңызды рөл атқарады. Қазақ күресі элементі қоғамдастық ішін- дегі әлеуметтік байланыстарды нығайтуға categories, and standards were established. Furthermore, belt wrestling, which has deep historical roots in Turkic countries and is an integral part of national culture and tradition, is also popular there. Closely linked to Kazakh kuresi, it is related to other forms of national wrestling among Turkic peoples – Kyrgyz kurosh, Uzbek kurash, Turkish guresh, Azerbaijani gulash and Turkmen goresh. The techniques of Kazakh wrestling influenced the development of sambo, and together these traditions form an important part of the shared Turkic cultural heritage in traditional sports. Kazakh kuresi is an important element of the cultural heritage of the people of Kazakhstan. This element is equally open to everyone, regardless of age, gender, ethnicity, social or religious distinctions. As an integral part of Kazakh culture and history, it has harmoniously blended into the diverse modern life of the people of Kazakhstan. Because competitions carry a spirit that promotes social unity, shared joy, and a healthy lifestyle, the people of Kazakhstan Қазақ күресінен көрініс - A scene from Kazakh Kuresi