Игра асык

ASSYK GAME

Rakhimov Ernur Kendibayevich PhD in Ethnology, Department of «History of Kazakhstan,» Scientific and Methodological Service, National Museum of the Republic of Kazakhstan The Assyk Game is one of the oldest national games. Scholars believe it originated long ago, closely linked with hunting and animal husbandry. Assyk (sheep anklebone) was readily available, which helped the game spread and become a universally enjoyed pastime. Both children and adults, men and women take part; the game helps develop precision, tactics, and cleverness. The game is widespread among Turkic peoples such as the Kyrgyz, Crimean Tatars, Karachays and Balkars, and Turkmens. For Балалардың асық ойнау сәтінен көрініс. A Scene of Children Playing Asyk (Traditional Game). атауға ие болады. Сақаның тұрақтылығын арттыру үшін оның ішіне қорғасын құйы- лады. Асықтың ерекше пішіні оған әртүрлі қалыпта тұруына мүмкіндік береді, ал әр қалыптың ойында өз атауы мен маңызы бар. Асықтың қалай тұрғаны ойын бары- сы мен ойыншының жолына тікелей әсер етеді. Археологиялық олжалар асық атудың Қазақстан аумағында қола дәуірінде-ақ кең тарағанын растайды. Мәселен, Шығыс Қазақстан облысындағы көне қорымнан біздің дәуірімізге дейінгі 2 мыңжылдыққа жататын 180 асық табылды. Ал қазақтың «Қыз-Жібек» сияқты ауызша халық шығар- машылығы мен басқа да эпикалық шығар- маларында ойын күнделікті өмірдің бір бөлігі ретінде айтылады. Асық ату ойыны – табиғатпен және жа- нуарлар әлемімен үндестікте өмір сүретін тұтас бір халықтың дәстүрін, мәдениетін және тарихын бойына сіңірген ұлттық мұра. Қазақ халқы үшін асық – бұл шебер- ліктің және сәттіліктің белгісі. Асықты дәл көздеп ату – өмірдегі сәттілікпен пара-пар: мұнда тек нысананы дәлдеу ғана емес, сонымен қатар дұрыс сәтті таңдай білу маңызды. Асық ойыны балалардың көз мөлшерін, қырағылығын дамытып, ептілік пен икемділікті қалыптастырады. Қазақ халқында асық ойынының: «Алшы», «Оңқа немесе омпа», «Хан», «Үш табан», «Асық иіру немесе тігіп ойнау», «Тас қала», «Көтеріспек/Атбақыл», «Кетсін бір», «Құмар (ересектер ойыны)» сияқты түрлері бар. Сонымен қатар, кішкентай балалар үшін «Хан талапай» (ханды тонау) ойынының өте қарапайым нұсқасы бар. Шеңберде отырған балалардың арасына асықтар үйіліп төгіліп, «хан талапай» деген бұйрық айтылады, соған сәйкес балалар үйілген асықтарды көбірек алуға тырыса- ды. Осыдан кейін әр баланың асықтары есептеледі, осылайша ойын балалардың санауды үйренуіне көмектеседі. Асық ойыны Қазақстан мектептерінде білім беру бағдарламасына еніп, ойын-са- уық ретінде ғана емес, дәлдік, стратеги- ялық ойлау, дәстүрді құрметтеуді дамыту құралы ретінде де қолданылуда. Ұлттық мектеп лигасы аясында оқушылар асық атудан жарысады. Соның мысалы ретінде different stands; each stand has its name and significance, and the way the assyk is positioned affects b oth the course of the game and the player’s chance. Archaeological finds indicate that shooting assyk was already widespread in the territory of what is now Kazakhstan in the Bronze Age. For instance, in an ancient burial site in East Kazakhstan, 180 assyk dated to the 2nd millennium BCE were found. In Kazakh oral literature like the epic Kyz-Zhibek and other folk epics, the game is mentioned as part of daily life. For the Kazakh people, assyk is woven into tradition, culture, and history living harmoniously with nature and the animal world. Assyk is a sign of skill and luck. Precise aiming in the game corresponds to success in life: not only accuracy, but choosing the right moment matters. The game helps children develop depth of sight, alertness, agility, and dexterity. Among Kazakhs there are various types of assyk games: Alsı, Oṅqa (or Ompa), Khan, Üsh taban, Assyk iiru or tigip oynau (playing by sewing or piling), Tas qala, Koterispek / Atbaqyl, Ketsin bir, Qumar (for adults). Also, for younger children there is a simpler version called Khan talapay (robbing the khan). Children sit in a circle, assyk are piled in the center, the command “khan talapay” is given, then they try to grab as many as possible. After this, each child’s assyk are counted, helping them learn counting. In Kazakhstan the game has been included in the school curriculum, not only as a pastime but also as a tool for developing precision, strategic thinking, and respect for tradition. Under national school leagues, students compete in assyk. One example is the nationwide Altyn Saka competition for children and adolescents. Today, assyk shooting is more than just a game – it has become a cultural and sporting phenomenon, both in Kazakhstan and abroad. In 2017 the game was added to UNESCO’s List of Intangible Cultural Heritage of Humanity, recognizing its importance as a unique tradition that unites generations. The rules were formally established in 2011, and in 2018 the Assyk Shooting Federation gained accreditation from Kazakhstan’s балқарлар, түрікмендерде кең тараған. Мәселен, қырғыздар арасында ордо деген атпен белгілі. Асық ату – бұл адамдарды біріктіретін, мергендікке, ептілікке және стратегиялық ойлауға баулитын қызықты ұжымдық ойын. Қатысушылар саны неғұр- лым көп болса, бәсеке де соғұрлым қы- зықты әрі тартысты өтеді. Ең бастысы – әр ойыншының өз сақасы болуы керек. Сақа – ойын барысында асықты ату үшін қолданы- латын негізгі асық. Ойынның бірнеше түрі болғанымен, барлығына ортақ ережелер бар. Ойынның мәні – асықтарды қатар тізіп (қонға қойып), белгілі бір қашықтықтан сақамен көздеп атып, бір немесе бірнеше асықты ұшырып түсіру. Қай асықты атып түсірсе, сол асық ойыншының меншігі- не айналады. Әдетте әр ойыншының өз асықтары болады, дегенмен, жеке жарыс кезінде ортақ асықтар жиынтығын пайда- лануға болады. Кейде жай асықтар түрлі түске боялады. Олар өз көлемі мен сал- мағына байланысты бағаланып, әртүрлі example, among the Kyrgyz it is known by the name ordo. Shooting the assyk is a collective game that unites people, teaches marksmanship, agility, and strategic thinking. The more participants there are, the more exciting and intense the competition becomes. One essential rule is that each player has their own saka; this is the main assyk used to flick or shoot the others. Although there are various versions, all share basic rules. Players line up several assyk (called qonğa), then from a set distance try to hit and knock one or more assyk using their saka. Any assyk knocked down becomes the property of the shooter. Usually each participant has their own set of assyk, but in individual contests a common set may be used. Sometimes the regular assyk are painted in different colors. Based on their size and weight, they are given different names. To improve balance, saka may be weighted with lead. The special shape of the assyk allows for Асық ойыны. Asyk Game.

АЙТЫС –

СУЫРЫП САЛМА ӨНЕРІ

Ардаби Маулет өнертану PhD докторы, Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі Мәдени мұраны ғылыми зерттеу институты, Қазақтың дәстүрлі мәдениеті бөлімінің жетекшісі Айтыс – дәстүрлі суырып салма өнері. Ол көне заманнан бері фольклордың бір жанры ретінде сақталып, бүгінгі күн- ге дейін жалғасын тауып келеді. Айтыс – фольклормен, ауыз әдебиетімен, ақындар шығармашылығымен тығыз байланысты синкретті ерекше жанр. Бұл өнер түрінде театр мен драматургия элементтері тоғы-