Петроглифы археологического ландшафта Тамгалы

PETROGLYPHS OF THE

ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPE

OF TANBALY

Kuanysh Shakshakov a second-year doctoral student in History at Kokshetau University named after Shoqan Valikhanov Tanbaly is a unique monument of rock art. Located in the depths of the Chu-Ili mountains, this gorge contains around 5,000 petroglyphs (rock carvings) dating from the second half of the 2nd millennium BCE to the early 20th century. Among the thousands of images, a distinct group stands out – those created at the turn of the 14th–13th centuries BCE, during the period when the Zhetysu region began to be settled by tribes associated with the Andronovo cultural-historical community. The Tamgaly petroglyphs from the Bronze Age demonstrate that this form of visual art was widely spread and highly developed across Central Asia. Tamgaly-Tas is located at the foot of the Tamgaly-Zhar cliff along the Ili River near Kapshagay. Research on this monument began after Shokan Walikhanov visited the site in 1856, followed a year later by P.P. Semenov, shortly before setting out on his second expedition to the Tian Shan mountains. In all known cases, the toponyms containing the word «Tamgaly» typically refer to places marked by symbolic signs painted on stones or rocks. These signs are often accompanied by ancient scripts, specifically Arabic, Mongolian, or Tibetan inscriptions. When translated into Russian, these names mean «marked» or «symbolic», indicating locations associated with symbols or memorial marks characteristic of particular clans, tribes, or lineages. The element’s localization belongs to the Turkic world and its communities. Because in some modern Turkic languages, the word «tamga» has retained its original meaning as a noun but has variations in spelling and pronunciation: in Turkmen – «tagma» in Kazakh – «tanba». Accordingly, historical sources from the early 20th century record

ТАҢБАЛЫ АРХЕОЛОГИЯЛЫҚ

ЛАНДШАФТЫНЫҢ

ПЕТРОГЛИФТЕРІ

Шақшақов Қуаныш Ғибадатұлы Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің «Тарих» мамандығының II курс докторанты Таңбалы – жартастағы бірегей сурет өнерінің ескерткіштері. Шу-Іле таулары- ның қойнауында орналасқан бұл шатқал- да б.з.д. II мыңжылдықтың екінші жарты- сынан бастап XX ғасырдың басына дейінгі кезеңге жататын шамамен 5 мыңға жуық жартастағы суреттер (петроглифтер) шоғырланған. Мыңдаған бейнелердің ішінде б.з.д. XIV–XIII ғасырлар тоғысында, яғни Жетісу өңірін андрон мәдени-тарихи қауымдастығына жататын тайпалар иге- ре бастаған кезеңде салынған суреттер тобы ерекшеленеді. Қола дәуіріне жата- тын Таңбалы петроглифтері бұл бейнелеу өнерінің Орталық Азия аумағында кеңінен таралып, аса жоғары деңгейде дамығанын көрсетеді. Таңбалы тас – Іле Қапшағайындағы Таңбалы жар жартасының етегінде ор- наласқан. Бұл ескерткішті зерттеу бұл жерге 1856 жылы Ш.Ш. Уәлихановтың, ал бір жылдан соң П.П. Семёновтың Тянь- Шаньға екінші сапарына аттанар алдында баруынан кейін басталған. Белгілі жағдайлардың барлығында «тамғалы» сөзі кіретін топонимдер әдет- те тастарға немесе жартастарға салынған символикалық белгілермен ерекше- ленетін орындарды білдіреді. Мұндай белгілер көбіне көне жазулармен, атап айтқанда, араб, моңғол немесе тибет жа- зуларымен қоса салынған. Бұл атау «бел- гі салынған», «таңбалы» деген мағына береді, яғни белгілі бір рудың, тайпаның немесе әулеттің өкілдеріне тән екендігін білдіретін символикалық белгілері не- месе естелік таңбалары бар орын деген ұғымды білдіреді. «Тамғалы» сөзі түркі әлеміне тиесілі. Өйткені қазіргі түркі тілдерінің кейбірінде «тамға» сөзі бастапқы мағынасын сақтай отырып, жазылуы мен дыбысталуы өзгер- ген. Мәселен, түрікмен тілінде – «тагма», the generally accepted name of the Tamgaly area in Zhambyl District of Almaty Region as «Tanbaly» in Kazakh. The visual art of Kazakhstan’s ancient and medieval nomads is reflected through petroglyphs. A distinctive feature of nomadic art is that artists often reused earlier images in their compositions – reviving, reinterpreting, and enriching original scenes by adding new characters. This tradition has continued into the present day. In ancient Turkic languages, the word «tamga» meant «seal,» «trace,» or «magical symbol». The title «tamgachy» referred to the honorable position of «keeper of the қазақ тілінде – «танба» болып айтылады. Осыған сәйкес, ХХ ғасырдың басындағы тарихи дереккөздерде тіркелген және бүгінде Алматы облысының Жамбыл ау- данындағы Тамғалы жерінің атауы қазақ тілінде Таңбалы деп жазылған. Қазақстанның ежелгі және ортаға- сырлық көшпелілерінің бейнелеу өнері петроглифтер арқылы көрініс тапқан. Көшпелілер өнерінің ерекшелігі – олар өз композицияларын жасағанда ежел- гі (бұрынғы) суреттерді жиі пайдаланған: бұрынғы бейнелерді жаңартып, қайта өңдеп, бастапқы сюжеттерге жаңа кейіп- керлерді қосқан. Бұл үрдіс бүгінге дейін жалғасып келеді. Тамғалы петроглифтері. The Tamgaly Petroglyphs. Тамғалы петроглифтері. The Tamgaly Petroglyphs. Ежелгі түркі тілдерінде «тамға» сөзі «мөр», «із», «белгі (магиялық)» деген мағыналарды білдірген. Ал «тамғачы» атауы қағанның «мөр сақтаушысы» де- ген құрметті лауазымын меңзеген. Күлте- гін жазуында (732 ж.) оның құрметіне жы- лап-сықтап келгендер қатарында «менің ұлым, түркеш қағанынан Макрач – мөр сақтаушысы (тамғачы) және оғыздың мөр сақтаушысы Білге келді» деп айтылады. Махмұд Қашқари өзінің «Диуан лұғат әт-Түрк» сөздігінде «тамға» сөзін «патша (немесе басқа) мөрі», ал «тамғалық» – «мөр- мен таңбаланған» деп түсіндіреді. Таңбалы петроглифтерінің көпшілігі За- байкалье мен Моңғолиядан бастап, Сол- түстік-Шығыс Иран мен Скандинавияға дейінгі кең аймақтарда кездесетін басқа да жартас өнері мен өнер нысандарындағы бейнелермен тікелей ұқсастыққа ие. Бұл – адамзат дамуының әртүрлі кезеңдеріндегі қасиетті белгілердің, бейнелердің, сюжет- тердің, тұтас әлем көріністерінің шынайы энциклопедиясы. Дүниежүзілік тізімдерге қосу: 1999 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра орталығы Таңбалыны Дүниежүзілік мұраның бастапқы тізіміне (Tentative List) енгізді. 2004 жылы Таңбалы археологиялық Ландшафтының Петроглифтері ЮНЕ- СКО-ның Бүкіләлемдік Мәдени мұра тізімі- не енгізілді. seal» for the khagan (ruler). In the Kul Tegin inscription (dated 732 CE), it is written that among those who came to mourn him were «my son, Makrach – seal keeper (tamgachy) of the Turgesh Khagan, and Bilge – seal keeper of the Oghuz». Mahmud al-Kashgari, in his dictionary Diwan Lughat al-Turk, defines the word «tamga» as the «seal of a king (or another authority)», and «tamgalik» as something that is «marked with a seal». Most of the petroglyphs of Tanbaly have direct similarities to images found in other rock art and sites across a vast area from Trans-Baikal and Mongolia to northeastern Iran and Scandinavia. This serves as a true encyclopedia of sacred symbols, images, plots, and entire world visions from different stages of human development. Inclusion in the World Heritage Lists: In 1999, UNESCO’s World Heritage Centre included Tanbaly in the Tentative List of World Heritage sites. In 2004, the Petroglyphs of Tanbaly Archaeological Landscape were inscribed on UNESCO’s World Heritage List.

АСЫҚ ОЙЫНЫ

Рахимов Ернур Кендибаевич Этнология PhD докторы, Қазақстан Республикасының Ұлттық музейі Ғылыми-әдістемелік қызметі, «Қазақстан тарихы» бөлімі Асық ойыны – ең көне ұлттық ойын- дардың бірі. Ғалымдардың пікірінше, бұл ойын ерте заманда пайда болған және аңшылықпен, мал шаруашылығымен тығыз байланысты. Асық – қолжетімді ма- териал болғандықтан, асық ойыны кең таралған әмбебап көңіл көтеру түріне ай- налған. Асық ату ойыны балалар мен ере- сектерді, ерлер мен әйелдерді біріктіріп, дәлдік, тактика және тапқырлықты дамы- туға ықпал еткен. Асық ойыны түркі халықтары: қырғы- здар, қырым татарлары, қарашайлар мен