Мавзолей Ходжи Ахмеда Ясави

MAUSOLEUM OF

KHOJA AHMED YASAWI

Tastanbekov Murat Meirbekuly Candidate of Historical Sciences, «Azret Sultan» National Museum-Reserve, Deputy Director of Scientific Work The Mausoleum of Khoja Ahmed Yasawi is a remarkable example of medieval architecture in Kazakhstan and one of the country’s most

ҚОЖА АХМЕТ ЯСАУИ КЕСЕНЕСІ

Тастанбеков Мұрат Мейірбекұлы тарих ғылымдарының кандидаты, «Әзірет Сұлтан» Ұлттық музей-қорығы, директордың ғылыми жұмыстары жөніндегі орынбасары Қожа Ахмет Ясауи кесенесі – Қазақстан аумағындағы орта ғасырлық сәулет өнерінің тамаша туындысы және танымал Қожа Ахмет Ясауи кесенесі. The Mausoleum of Khoja Ahmed Yasawi. renowned historical sites. It is located in the city centre of Turkistan, in the Turkistan Region. The mausoleum was commissioned by Amir Timur and built in honor of Khoja Ahmed Yasawi. What makes this structure unique is that it combines several architectural elements – typically found separately in religious complexes into one monumental building. These include a mausoleum, a mosque, a khanegah(a sufi lodge), and a madrasa (Islamic school), brought together by architects into a single, grand architectural complex. Yasawi was a renowned Turkic saint, religious preacher, and the founder of the Sufi tradition in the region. After his death, he was buried in a specially constructed tomb near the city of Yasi (present-day Turkistan). According to Zafarnameh by Sharaf ad-Din Ali Yazdi, in 1397 Amir Timur visited Yasawi’s shrine and ordered its reconstruction. It is said that Timur personally determined the main dimensions of the structure and the layout of its rooms. According to historians (Yakubovich, Masson), Amir Timur had two main motives for commissioning the mausoleum, the first of which was political. During his visit to the site in 1398, he fully realised the profound importance of Yasawi for both the nomadic and settled peoples of Central Asia. Timur needed the support of these populations in his campaigns to conquer Western lands. His second motive was rooted in religious and military aims. A deeply devout man, Timur gathered prominent Islamic scholars around him and encouraged theological debates. Through these discussions, he came to understand that Islam in Arab countries and the Middle East had drifted from the faith as it was practiced during the time of the Prophet Muhammad. In order to inspire and mobilize the people, a grand symbolic act was needed. Rebuilding the mausoleum of Khoja Ahmed Yasawi became that act, one which drew the attention of the entire population of Central Asia. Among historians, this version is considered the most credible and historically accurate. Most of the great constructions from the period of Amir Timur’s rule (1370–1405) in Central Asia have survived to the present day in a ruined state. Only the Khoja Ahmed тарихи орындардың бірі. Түркістан облы- сы, Түркістан қаласының орталығында ор- наласқан. Кесене Әмір Темірдің тікелей бұйрығымен Қожа Ахмет Ясауиге арналып салынған. Кесене – әдетте діни кешен- дерде жеке-дара болып тұратын кесене, мешіт, ханака, медресе құрылыстарын сәу- летшілер бір ғимаратқа біріктіре білген аса ірі кешен. Ясауи – атақты түркі әулиесі, дін тара- тушы, сопылық ілімнің негізін қалаушы. Ясауи қайтыс болған соң Ясы (қазіргі Түр- кістан) қаласының маңындағы арнайы са- лынған мазарға жерленеді. Шараф ад-дин Али Иаздидің «Зафар-намесі» бойынша 1397 ж. Әмір Темір Ахмет Ясауиге зиярат етіп, мазарды қайтадан салғызуға бұйрық береді. Әмір Темірдің өзі ғимараттың не- гізгі өлшемдерін және бөлмелер құрамын белгілейді. Тарихшылардың дерегінше (Якубович, Массон) Әмір Темірдің кесе- не салу кезінде екі мақсаты болған, олар- дың біріншісі саяси. Кесенеге (1398 ж.) келген кезде ол Ясауидің Орталық Азия- дағы көшпелі және отырықшы халықтар үшін қаншалықты маңызды тұлға болға- нын терең сезінді және түсінді. Ал Оған Батыс елдерін жаулап алуда қолдау көр- сететін халық керек еді. Оның бұл ісінде- гі екінші себеп – діни және әскери сипат- тағы мақсаттарымен байланысты. Ол өте діндар адам болғандықтан, айналасына атақты дінтанушыларды жинап, олардың арасында пікірталастар ұйымдастырған. Нәтижесінде, ол араб елдерінде және Таяу Шығыста ислам діні Мұхаммед пай- ғамбар дәуіріндегідей емес екенін түсінді. Халықты өзімен бірге көтеру үшін ерекше бір ірі іс жасау қажет болды – ол Қожа Ах- мет Ясауи мавзолейін қайта қалпына кел- тірді және сол арқылы бүкіл Орталық Азия халқының назарын өзіне аударды. Бұл нұсқа тарихшылар арасында ең шынайы әрі сенімдісі деп есептеледі. Орта Азияның Әмір Темір (1370-1405) билік жүргізген кездегі алып құрылыста- рының басым бөлігі біздің заманға қи- ранды күйінде жеткен. Тек Түркістан қала- сындағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесі ғана бастапқы күйінде сақталып қалды. Кесе- нені 1928 жылы зерттеген және ол жөнін- де екі арнайы еңбек жазған М.Е.Массон- Қожа Ахмет Ясауи кесенесі. The Mausoleum of Khoja Ahmed Yasawi. K.K. Tokayev, the «Azret Sultan» museum- reserve, established on the basis of the Yasawi mausoleum, was granted national status. In addition, under the President’s direct instruction, the «Yasawi» research center was opened. Inclusion in the World Heritage Lists: The Khoja Ahmed Yasawi Mausoleum was inscribed on the UNESCO World Heritage List on behalf of Kazakhstan on 5 July 2003, Paris, 27th session. https://whc.unesco.org/ru/ list/1103 құрылған «Әзірет Сұлтан» музей-қорығы- на Ұлттық мәртебе берілді. Сондай-ақ Президенттің тікелей тапсырма аясында «Ясауи» ғылыми-зерттеу орталығы ашыл- ды. Дүниежүзілік тізімдерге қосу: Қожа Ахмет Ясауи кесенесі – Қазақстан атынан ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мә- дени мұралар тізіміне енгізілді. 5 шіл- де,2003жыл. Париж, 27-сессия. https://whc.unesco.org/ru/list/1103 Қожа Ахмет Ясауи кесенесі. The Mausoleum of Khoja Ahmed Yasawi. Yasawi Mausoleum in the city of Turkistan has been preserved in its original form. According to M.E. Masson, who studied the mausoleum in 1928 and wrote two monographs about it: «There is no building in Central Asia that can compare with this colossal mausoleum in any respect. It is a unique and unparalleled edifice». The mausoleum consists of 34 rooms. On the ground floor, there are a cauldron room, a burial chamber, a mosque, the Large Aksaray, the Small Aksaray, a library, a well room, and several small cells. Since gaining independence, Kazakhstan has undertaken significant efforts to preserve its national cultural heritage. In 1994, the Republic of Kazakhstan joined the Convention for the Protection of the World Cultural and Natural Heritage. As the mausoleum is recognized as a monument of global historical and cultural significance, its preservation is under the supervision of UNESCO. Continuous work is carried out to protect and maintain the mausoleum of Khoja Ahmed Yasawi. The current condition of the Khoja Ahmed Yasawi mausoleum is generally assessed as satisfactory, but due to the impact of external factors, it requires special maintenance measures. Today, the most pressing issue regarding the mausoleum’s preservation is moisture in its walls. The Khoja Ahmed Yasawi mausoleum is a UNESCO World Heritage site. The preservation of the monument is under the supervision of the state and UNESCO. The state constantly supervises the study, monitoring, and restoration works concerning the mausoleum’s condition. By direct order of the President of the Republic of Kazakhstan, His Excellency Kassym – Jomart Tokayev, high-quality work was initiated to maintain the proper condition of the Khoja Ahmed Yasawi mausoleum, a World Heritage site. As part of this initiative, comprehensive scientific research was carried out at the Yasawi mausoleum during the period from 2023 to 2025. In 2017, under the «Geography of Sacred Sites of Kazakhstan» project, the Khoja Ahmed Yasawi mausoleum was included in the list of Sacred monuments as a religious and worship place. On December 19, 2023, by decree of the President of the Republic of Kazakhstan ның пікірінше: «Салынған алып кесенеге Орта Азияда қай жағынан болмасын тең келетін құрылыс жоқ. Ол – қайталанбас бітімді дара ғимарат». Кесене 34 бөлме- ден тұрады. Бірінші қабатында қазандық, қабірхана, мешіт, Үлкен ақсарай, Кіші ақ- сарай, кітапхана, құдықхана және кіші- гірім құжыра бөлмелер бар. Қазақстан Тәуелсіздік алғалы бері ұлт- тық мәдени мұраны сақтауда үлкен жұ- мыстар атқаруда. 1994 жылы Қазақстан Республикасы әлемдік мәдени мұраны қорғау конвенциясына қосылды. Кесе- не Бүкіләлемдік тарихи және мәдени мұра ескерткіші болғандықтан, сақта- лу жағдайы ЮНЕСКО-ның бақылауын- да. Қожа Ахмет Ясауи кесенесін қорға- у-сақтау бойынша жұмыстар үздіксіз жүргізіліп отырады. Қожа Ахмет Ясауи кесенесінің қазір- гі жағдайы жалпы қанағаттанарлық деп бағаланады, бірақ ежелгі ескерткішке сыртқы факторлардың әсер етуіне бай- ланысты оны күтіп ұстау бойынша ерек- ше шараларды талап етеді. Бүгінгі таңда кесененің сақталуы бойынша ең өзекті мәселе – кесене қабырғаларының ылғал- дылығы. Қожа Ахмет Ясауи кесенесі ЮНЕ- СКО-ның құрамына енген Дүниежүзілік мұра обьектісі. Ескерткіштің сақталуы әр- дайым мемлекеттің және ЮНЕСКО-ның бақылауында. Кесененің жай-күйін зерт- теу, бақылау, қалпына келтіру жұмыста- рын мемлекет ұдайы назарда ұстайды. Қазақстан Республикасының Президенті Қ.К.Тоқаевтың тікелей тапсырмасымен Қожа Ахмет Ясауи кесенесінің тиісті жай-күйін сақтау жөніндегі жұмыстарды сапалы түрде жүргізу жүктелген болатын. Осы тапсырма аясында, 2023-2025 жыл- дарға Ясауи кесенесінде кешенді ғылы- ми-зерттеу жұмыстары жүргізілді. 2017 жылы Қазақстанның киелі жер- лерінің географиясы жобасы бойынша Қожа Ахмет Ясауи кесенесі діни және ғи- бадат орны ретінде Киелі ескерткіштер тізіміне енгізілді. 2023 жылғы 19 желтоқсанда Қазақстан Республикасының Президенті Қа- сым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың Жар- лығымен Ясауи кесенесінің негізінде