Азербайджанский суфизм: халватийя

AZERBAIJANI SUFISM -

KHALWATIYYA

Fariz Khalilli Azerbaijan Academy of Sciences, Institute of Archaeology and Anthropology Department of Islamic Period Archaeology, PhD in History The dissemination of Islam in Azerbaijan began in the early Islamic period, leading the region to gradually develop into a significant religious and cultural hub. During the reign of Caliphs Omar and Osman, attacks against the region resulted in the local population adopting Islam and integrating it with indigenous elements. Since then, Sufism and its various branches have left profound marks on Azerbaijani culture, extending beyond ‘Pir Hüseyn Xanəgahı’ Tarix - Memarlıq Qoruğu (XI–XIII əsrlər), Hacıqabul rayonu, Qubalı-Baloğlan kəndi. Pir Husayn Khanagah Historical and Architectural Reserve (11th–13th centuries), Hajiqabul District, Qubali-Baloghlan village. ilə bağlılığını və xalq mədəniyyətindəki funksiyasını əks etdirir. Çövkən oyunu, beynəlxalq idman tarixində də öz izini qoymuşdur. Avropada məşhur olan “polo” oyununun ilkin forması məhz çövkən hesab edilir. Bu oyun XII əsrdə Hindistan vasitəsilə Avropaya keçmiş, 1900-cü ildə Parisdə keçirilən Yay Olimpiya Oyunlarının proqramına daxil edilmişdir. Azərbaycanda çövkən oyunu üçün xüsusi yetişdirilən Qarabağ atları bu oyunun ayrılmaz hissəsidir və cins, dözümlü və çevik xüsusiyyətləri ilə fərqlənirlər. Məhz Qarabağ atlarının bu oyunda istifadəsi və bu ənənənin davamlı şəkildə yaşadılması UNESCO tərəfindən yüksək qiymətləndirilmiş və 2013- cü ildə “Ənənəvi Qarabağ atçılıq oyunu – çövkən” nominasiyası üzrə Təcili Qorunmaya Ehtiyacı olan Qeyri-maddi Mədəni İrs Siyahısına daxil edilmişdir. to this game and was one of the rare written sources that highlight the importance of chovqan within the palace environment. Umfi Kamanger Tabrizi also authored a work of the same name, dedicated to Shah Abbas I, one of the most powerful rulers of his era. Documentary and feature films exploring the history and significance of the chovqan game have also been produced in Azerbaijan. Notably, the films “Chovqan Game” (1979) and “Chovqan” (2013) deserve special mention. Both films mention the role of the game chovqan in national heritage, its connection to equestrian traditions and its function within folk culture. Chovqan has also left its mark on the history of international sports. It is considered to be the ancient precursor of the popular European polo game. Introduced to Europe via India in the 12th century, chovqan was even included in the program of the 1900 Summer Olympics held in Paris. Karabakh horses, specially bred in Azerbaijan for chovqan, are an essential part of the game, renowned for their breed, endurance, and agility. UNESCO highly valued this tradition; in 2013, it was inscribed on the List of Intangible Cultural Heritage in Need of Urgent Safeguarding as «Traditional Karabakh Equestrian Game – Chovqan». qolları Azərbaycan mədəniyyət tarixində dərin izlər buraxmışdır. Beləliklə, IX-X əsrlərdən etibarən Türk- Sufi düşüncəsi bölgədə təsir dairəsini genişləndirmiş, XIII əsrdən sonra isə bu təsirlər artıq təkcə fərdi mənəvi yaşantı ilə deyil, təşkilatlanmış dini-sosial sistem olaraq – təriqətlər vasitəsilə həyata keçirilmişdir. Bu prosesdə Xəlvətilik təriqəti mühüm yer tutmuşdur. Təriqətin adı daşıdığı «xəlvət» (tənha ibadət, ruhi təmizlənmə) anlayışı ilə dərin mistik və sufi cərəyanların daşıyıcısına çevrilmişdir. Xəlvətiliyin Azərbaycan coğrafiyasında təşəkkül tapması və daha sonra bütün İslam dünyasına yayılması isə xüsusilə Şirvan məktəbi ilə sıx bağlıdır. Bu kontekstdə, Xəlvətiliyin banisi kimi tanınan Pir Ömər və onun davamçısı Seyid Yəhya Bakuvi Şirvani mərkəzi simalardır. Pir Ömərin ilk xəlvət təcrübəsini Türk dünyasının əksər mistik ocaqlarında rast gəldiyimiz təbiətlə - ağac koğuşu ilə - bağlaması, onun təsəvvüf fəlsəfəsindəki zahidlik və təbiətə yönəlik mistik düşüncə tərzini simvolizə edir. Onun fəaliyyət göstərdiyi Şamaxı və Ağsu bölgələrindəki ziyarətgahlar arxeoloji tədqiqatlarla sübut olunmuş, türbə və xanəgahlar bərpa və sənədləşdirilmə mərhələsinə daxil edilmişdir. Pir Ömərdən sonra Xəlvətilik daha da təşkilatlanmış, Avaxıl, Şamaxı və Şirvan ərazilərindəki xanəgahlar bu istiqamətdə mərkəzə çevrilmişdir. Seyid Yəhya Bakuvi Şirvani isə Xəlvətiliyin sistemləşməsində əsas rol oynayan şəxs olmuşdur. Onun Bakı şəhərindəki fəaliyyəti xəlvətiliyin Azərbaycan məktəbi kimi formalaşmasına zəmin yaratmış, ardınca bu məktəb Anadolu, Balkan, İran, Orta Asiya, Hindistan, Afrikada, xüsusilə semi-nomad, pastoral, transhumans, tərəkəmə, yörük həyat tərzi keçirən türklərin çevrəsində ortaq mədəni irs elementi kimi yayılmışdır. Seyid Yəhya Bakuvi Şirvani öz dövrünün mütəfəkkiri, sufi müəllimi və şairi olmaqla yanaşı, həm də böyük təşkilatçı və dini lider olmuşdur. Onun əsərləri arasında “Şifəü’l- Əsrar”, “Vird-i Səttar” və digər risalələr sufi ədəbiyyatının və mənəviyyatının əsas qaynaqları hesab olunur. Xəlvətilik virdləri və təlimləri bu gün də dünyanın bir çox sufi cəmiyyətlərində istifadə olunur. religion to influence social, psychological, and spiritual life. From the 9th-10th centuries, Turkic-Sufi thought expanded in the region. By the 13th century, these influences transitioned from individual spiritual practice to organized religious and social structures – the tariqa. The Khalwatiyya tariqa played a vital role in this evolution. Its name, derived from the concept of «seclusion»(solitary worship and spiritual purification), became a symbol of deep mystical and Sufi movements. The development of seclusion within Azerbaijani geography and its subsequent dissemination across the Islamic world are closely linked to the Shirvan school. In this context, Pir Omar, acknowledged as the founder of seclusion, and his successor Seyid Yahya Bakuvi Shirvani are central figures. Pir Omar’s association of his initial seclusion experience with nature – specifically, a tree hollow – symbolizes the ascetic and nature- oriented mystical philosophy prevalent in Turkic Sufi thought. Archaeological research has verified the shrines in the Shamakhi and Agsu regions where he was active, and their tombs and khanegah have been included in restoration and documentation efforts. After Pir Omar, the practice of seclusion became more organized, with khanegah in the regions of Avakhil, Shamakhi, and Shirvan emerging as key centers. Seyid Yahya Bakuvi Shirvani played a crucial role in systematizing Khalwatiyya. His activities in Baku laid the foundation of Khalwatiyya as an Azerbaijani school of thought, which then spread as part of the shared cultural heritage across Anatolia, the Balkans, Iran, Central Asia, India, and Africa- especially among Turks with semi-nomadic, pastoral, transhumant lifestyles. Seyid Yahya was not only a thinker, Sufi teacher, and poet but also a prominent organizer and religious leader. Among his notable works are *Şifa’l- Asrar*, *Vird-i Sattar*, and other treatises, which remain foundational texts in Sufi literature and spirituality. The teachings and virds of Khalwatiyya are still actively used by many Sufi communities worldwide today. Thanks to the efforts of Seyid Yahya Bakuvi Shirvani and his disciples, Khalwatiyya extended into Anatolia, giving rise to new Seyid Yəhya Bakuvi Şirvani və onun tələbələrinin fəaliyyəti nəticəsində Xəlvətilik Anadoluya yayılmış, burada yeni qollar və cəmiyyətlər (rövşəni, şabani, sünbüli, cərrahi və s.) formalaşmışdır. Ərzincan, Karaman, Amasiya, Bursa, Ədirnə, Konya kimi şəhərlərdə xanəgahlar qurulmuş və bu mərkəzlər vasitəsilə Xəlvətilik həm dini, həm də ictimai-fəlsəfi bir hərəkat kimi Osmanlı imperiyasının müxtəlif bölgələrində fəaliyyət göstərmişdir. Amasiya, Konya, Kayseri və Ankara kimi şəhərlərdə fəaliyyət göstərmiş Pir İlyas, Həbib Qaramani, Dədə Ömər Ruşəni, Alaəddin Əli və digər xəlvəti sufi şeyxləri, bu coğrafi genişlənmənin əsas daşıyıcıları olmuşlar. Bu xəlifələr arasında Pir Məhəmməd Ərzincani kimi şəxslər Teymuri, Ağqoyunlu və Osmanlı saraylarında da hörmət qazanmış, həm mistik irşad fəaliyyəti ilə, həm də əsərləri ilə Xəlvətiliyi yaymışlar. Xəlvətilik bu geniş coğrafiyada yayılarkən yalnız dini-ruhani bir təlim kimi deyil, həm də Türk dilinin və mədəniyyətinin təbliğçisi kimi çıxış etmişdir. Təriqət öz ardıcıllarını branches and communities such as Rovshani, Shabani, Sunbuli, and Jarrahi. Khanegah were established in cities including Erzincan, Karaman, Amasya, Bursa, Edirne, Konya, and others, turning Khalwatiyya into both a religious and socio-philosophical movement across the Ottoman Empire. Prominent Khalwatiyya Sufi sheikhs such as Pir Ilyas, Habib Karamani, Dede Omar Rushani, and Alaeddin Ali, who operated in cities like Amasya, Konya, Kayseri, and Ankara, played key roles in this expansion. Among these caliphs, individuals like Pir Muhammad Erzinjani gained respect at the courts of the Teymurid, Aqqoyunlu, and Ottoman rule, and spread Khalwatiyya through their mystical guidance and their works. As Khalwatiyya spread across this vast geographical area, it served not only as a religious and spiritual doctrine but also as a promoter of Turkic language and culture. The order educated its followers primarily in Turkic, alongside Arabic and Persian, significantly impacting the formation of Pir Ömər türbəsinin kitabəsi – The inscription of Pir Omar Mausoleum təkcə ərəb və fars dilində deyil, əsasən türk dilində yetişdirmiş, mədrəsələr, ziyarətgahlar və xanəgahlar vasitəsilə Türk-İslam kimliyinin formalaşmasına mühüm təsir göstərmişdir. Xüsusilə Seyid Yəhya Şirvani və onun davamçılarının əsərləri, xəlvəti zikr sistemləri, mürşid-mürid münasibətləri və sosial şəbəkələşmə formaları Azərbaycanı sufizm tarixində mərkəzi yerə çıxarmışdır. Xəlvətilik eyni zamanda şəhərləşmə və mədəni təşkilatlanma ilə də sıx bağlı olmuşdur. Azərbaycan Respublikasının ərazisi XIII–XVIII əsrlərə aid zəngin sufi xanəgahları ilə seçilir. Bu dövrə aid olan çoxsaylı xanəgah kompleksləri, xüsusilə Sovet dönəmində mövcud olan ateist ideologiyanın təsiri ilə sistemli şəkildə dağıdılmışdır. Lakin son illərdə bu irs nümunələrinin bir qismi üzərində aparılan arxeoloji tədqiqatlar nəticəsində onların tarixi, memarlıq və dini-fəlsəfi funksiyaları daha dərindən öyrənilməkdədir. Tədqiqata cəlb olunmuş əsas komplekslər arasında aşağıdakı xanəgahları qeyd etmək olar: Şeyx Babı xanəgahı (Füzuli rayonu), Pir Hüseyn xanəgahı (Hacıqabul rayonu), Kələxana və Avaxıl xanəgahları (Şamaxı rayonu), Şıxməzid və Şeyx Dursun xanəgahları (Ağsu rayonu), Diri Baba xanəgahı (Qobustan rayonu), Şıxakəran xanəgahı (Lənkəran rayonu), Pensər xanəgahı (Astara rayonu), Şıxlar xanəgahı (Xaçmaz rayonu), Qaraağac və Qarapirim xanəgahları (Ağdam rayonu), Şah Qubad və Veysəl Qarani xanəgahları (Ağdaş rayonu), Baba Səməd xanəgahı (Sabirabad rayonu), Həzrə və Həmzəlli xanəgahları (Qəbələ rayonu), Babaratma xanəgahı (Şəki rayonu) və digərləri. Bu abidələr yalnız Azərbaycanın dini və mədəni tarixi baxımından deyil, həm də Türk dünyası miqyasında mühüm irs nümunələri kimi dəyərləndirilməlidir. Kompleks şəkildə tədqiq olunan bu xanəgahlar Ümumdünya Mədəni İrs siyahısına elə kompleks şəkildə daxil edilməyə namizəd potensial abidələrdir. Beləliklə, Azərbaycan əsaslı Xəlvətilik və onun əsasında dayanan sufizm Türk-İslam dünyası irsinin ayrılmaz tərkib hissəsidir. Bu irs həm dini-fəlsəfi düşüncədə, həm də mədəni və memarlıq irsində öz əksini tapmışdır. Xəlvətilik vasitəsilə Azərbaycan Türk dünyasında təsəvvüfi ənənənin Turkic-Islamic identity through madrasas, shrines, and khanegah. Notably, the works of Seyid Yahya Shirvani, along with Khalwati zikr systems, murshid-murid relations, and social networks, positioned Azerbaijan as a central hub in the history of Sufism. Seclusion was also closely linked to urbanization and cultural organization. The territory of the Republic of Azerbaijan is notable for its numerous rich Sufi khanegah dating from the 13th to 18th centuries. Many khanegahcomplexes from this period were systematically destroyed, especially under the influence of the atheist ideology that prevailed during the Soviet era. However, recent archaeological research on some of these heritage sites has allowed for a deeper study of their historical, architectural, and religious-philosophical significance. Among the key complexes involved in this research are the following khanegah: Sheikh Babi khanegah (Fuzuli district), Pir Huseyn khanegah (Hajigabul district), Kalakhana and Avakhil khanegah (Shamakhi district), Shikhmazid and Sheikh Dursun khanegah (Aghsu district), Diri Baba khanegah (Gobustan district), Shikhakeran khanegah (Lankaran district), Pensar khanegah(Astara district), Shikhlar khanegah (Khachmaz district), Garaaghaj and Garapirim khanegah (Aghdam district), Shah Gubad and Veysel Garani khanegah (Aghdash district), Baba Samad khanegah (Sabirabad district), Hazra and Hamzalli khanegah (Gabala district), Babaratma khanegah (Sheki district), among others. These monuments should be valued not only for their contribution to Azerbaijan’s religious and cultural history but also as significant examples of heritage within the wider Turkic world. Well-studied, these sites hold potential for inclusion in the World Cultural Heritage List. Therefore, the Azerbaijani-based Khalwatiyya and the Sufism rooted in it are integral parts of the Turkic-Islamic world’s heritage. This heritage is reflected both in religious-philosophical thought and in cultural and architectural works. Through Khalwatiyya, Azerbaijan has become a significant bearer of the Sufi tradition within the Turkic world and has developed its own daşıyıcısına çevrilmiş və öz sufi məktəbini yaratmışdır. Bu məktəb yalnız regional deyil, ümum-Türk-İslam coğrafiyasında tanınmış və yayılmışdır. Sufizmin və xəlvətiliyin bugünkü izləri də bu tarixi mirasın davamı olaraq həm fiziki məkanda (türbələr, ziyarətgahlar), həm də mənəvi məkanda (əlyazmalar, virdlər, təlimlər) yaşamını sürdürməkdədir. Sufi school. This school is recognized and spread not only regionally but also across the entire Turkic-Islamic territory. Today, the influence of Sufism and Khalwatiyya continues through both physical remnants (such as tombs and shrines) and spiritual artifacts (including manuscripts, virds, and teachings), maintaining this historical legacy. Seyid Yəhya Bakuvinin türbəsi (XV əsr), Bakı şəhəri Mausoleum of Seyid Yahya Bakuvi (XV century), Baku city