Конная игра човган

CHOVQAN HORSE GAME

Afag Ramazanova Azerbaijan National Academy of Sciences, Institute of Folklore PhD in Philology, Associate Professor Chovqan (also spelled chovkan or chogan) is one of the ancient horse sports played in teams. Each team has seven members, including six horsemen. The game’s objective is for two teams to pass a ball into goals made of poles placed opposite each other on a designated field. The team that hits the ball the most times by the end of the game wins. Players use a special wooden tool with a curved head called a chovqan to strike the ball. The game’s name is derived from this tool. The use of the chovqan game in Azerbaijan is closely tied to the meaning of its name. Dictionaries define chovqan or chogan as “small tree,” a meaning also found in ancient Turkic languages. This etymology is preserved in the legendary epic of the Oghuz Turks “The Book of Dede Gorgud”. For example, in the epic Garaja Choban (Shepherd Garaja) mentions: “Why do you, infidel, boast of your sword? It’s not to compare with my pole, with a curved top.” In Azerbaijani classical literature, the term also carries poetic significance. Shah Ismail Khatai, for instance, associates chovqan with love and aesthetic imagery in the verse: “I heard like chovqan indeed were her curls, If only my head would serve as a ball.” Beləliklə, tar, kamança, balaban və ney kimi musiqi alətlərinin hazırlanması və ifası sənəti Azərbaycan türk mədəniyyətinin çoxəsrlik tarixə malik canlı elementlərindən biri kimi türk dünyasının qeyri-maddi irsinin mühüm qatını təşkil edir. Bu sənət növləri həm milli kimliyin qorunması, həm də ortaq türk mədəni irsinin gələcək nəsillərə ötürülməsi baxımından əhəmiyyətli yer tutur. mental state. As one of the oldest musical instruments, the ney has been used in both religious and secular contexts. Records from the 18th century, such as Tamburchu Arutin’s “A Guide to Eastern Music,” note the craftsmanship of ney makers like Usta Hasan. Renowned ney performers include Qutbeddin Nayi, Fazlullah Nayi, Alijan Qovsi Tabrizi, and Saib Tabrizi. Today, contemporary masters like Alijavad Javadov, Babakhan Amirov, and Teymur Huseynov continue to preserve and develop ney art. In conclusion, the craft of making and performing the tar, kamancha, balaban, and ney – as vital elements of Azerbaijani Turkic cultural heritage – forms a significant layer of the intangible cultural heritage of the Turkic world. These art forms are crucial not only for preserving national identity but also for passing the shared Turkic cultural legacy to future generations. Balaban Tar (K. Inostransev, S. Sykes, N. Toporov, R. Luvien) suggest that chovqan originated in Iran during the Sassanid Empire. Others (F. Korsh, A. Krymsky, A. Robakidze) believe it is of Turkic origin and was later adopted by the Sassanids. The first international competitions took place in Baghdad in the 12th century. Archaeological, historical, literary, artistic, folk, and travel literature all confirm the widespread presence of chovqan in Azerbaijan, making it an integral part of cultural and historical heritage. Women also participated in chovqan games in Azerbaijan, as depicted in Nizami Ganjavi’s poem “Khosrov and Shirin,” where Khosrov plays chovqan with Shirin. A miniature illustration of this scene further indicates the theme’s significance in visual arts. Alongside oral folk literature, the chovqan game has also been prominently featured in Azerbaijan’s classical written literature. Renowned poets such as G. Tabrizi, A. Shirvani, Z. Shirvani, Sh. I. Khatai, and M. V. Vidadi did not only describe the chovqan game in their works but also used it as an artistic metaphor and symbol. This demonstrates that the game was not merely a sport but also a cultural event with aesthetic and symbolic significance. The chovqan game is also mentioned in medieval Eastern political, philosophical, and literary texts. For example, references to chovqan can be found in Nizam al-Mulk’s «Siyasatnameh,» Zahir al-Din Nishapuri’s «Seljuqnameh,» and Yusif Balasagunlu’s «Qutadgu Bilik» (also known as «Qutadgu Biling,» «Qutadgu Bilik,» or «Qutadgu Bitik»). In these works, the game is depicted not only as entertainment but also as a symbol connected to governance, moral values, and the shaping of rulership ideals. One fascinating piece of historical evidence illustrating the geographical reach of Chovqan and its social significance was found in the work of the renowned 17th century «Travelogue» by traveler Evliya Chelebi, who visited Azerbaijan. He described Chovqan court located in the Shah Safi Alley in Tabriz. Additionally, the poem «Kuy and Chovqan» by Shah Tahmasib I was dedicated Qeyd olunmalıdır ki, Azərbaycanda çövkən oyununda yalnız kişilər deyil, qadınlar da iştirak etmişlər. Bu fakt, Nizami Gəncəvinin “Xosrov və Şirin” poemasında “Xosrovun Şirinlə çövkən oynaması” adlı bölmədə aydın şəkildə əks etdirilmişdir. Həmin səhnəyə həsr olunmuş miniatür nümunəsi də dövrün təsviri sənətində bu mövzunun yer almasının göstəricisidir. Şifahi xalq ədəbiyyatı ilə yanaşı, Azərbaycan klassik yazılı ədəbiyyatında da çövkən oyununa geniş yer verilmişdir. Q.Təbrizi, Ə.Şirvani, Z.Şirvani, Ş.İ.Xətai, M.V.Vidadi kimi klassik şairlər çövkən oyununu əsərlərində yalnız təsvir etməklə kifayətlənməmiş, eyni zamanda onu bədii obraz və bənzətmə vasitəsi kimi istifadə etmişlər. Bu, oyunun yalnız bir idman növü kimi deyil, həm də estetik və simvolik məna daşıyan mədəni hadisə olduğunu göstərir. Çövkən oyunu, həmçinin orta əsr Şərq siyasi-fəlsəfi və ədəbi əsərlərində də qeyd olunmuşdur. Belə ki, Nizamülmülkün “Siyasətnamə”, Zəhirəddin Nişapurinin “Səlcuqnamə”, Yusif Balasaqunlunun “Qutadğu Bilik” kimi əsərlərində çövkən oyunu haqqında məlumat verilir. Bu mənbələrdə oyun yalnız əyləncə vasitəsi kimi deyil, həm də dövlət idarəçiliyi, əxlaqi dəyərlər və hökmdar obrazının formalaşması ilə əlaqəli bir simvol kimi təqdim olunur. Çövkənin tarixi coğrafi yayılmasını və ictimai həyatdakı yerini göstərən maraqlı məlumatlardan biri də XVII əsrdə Azərbaycanda olmuş məşhur səyyah Övliya Çələbinin “Səyahətnamə”sində yer alır. Müəllif Təbrizdəki Şah Səfi xiyabanında yerləşən çövkən meydançasını təsvir edir. I Şah Təhmasibin “Kuy və Çovkan” poeması da bu oyuna həsr olunmuş poetik əsərdir və çövkənin saray mühitindəki əhəmiyyətini əks etdirən nadir yazılı mənbələrdən biridir. Eyniadlı əsəri Ümfi Kəmangər Təbrizi də yazmış və bu əsəri dövrünün qüdrətli hökmdarlarından olan I Şah Abbasa həsr etmişdir. Azərbaycanda çövkən (çovqan) oyununun tarixini və əhəmiyyətini əks etdirən sənədli və bədii filmlər də çəkilmişdir. Bu sırada “Çovqan oyunu” (1979) və “Çövkən” (2013) adlı filmlər xüsusi qeyd olunmalıdır. Hər iki ekran əsəri çövkənin milli irsdəki yerini, atçılıq ənənələri “Çövkən kimi zülfü var eşitdim, Top olmağa ona sər olsa.” Bundan əlavə, çövkən sözünün mənşəyi bəzi tədqiqatçılar tərəfindən türk dillərindəki “çovutmaq” (əlindəki ağacı yelləyərək zərbə vurmaq) və “çovlan” (atı oynadaraq çapmaq) kimi köhnə leksik vahidlərə bağlanır. Akademik F.Korş isə bu sözün “çabmaq”, “çabılmaq” kimi kök etibarilə türk mənşəli fellərdən törədiyini qeyd edir. Bundan əlavə, çovqan (çövkən) həm idman növü, həm də türklərin qədim çalğı aləti kimi də təqdim olunur: “Çovqan – uzunluğu bir metrə çatan dəyənəyə bağlanmış müxtəlif zənglər, zınqırovlar və çınqıraqlardan ibarətdir. Ölkəmizdə həmin çalğı aləti unudulsa da, Türkiyədə “cevgen”, yaxud “çevgan” adı ilə dövrümüzə qədər gəlib çatmışdır və mehtər musiqisində geniş istifadə olunur. Eyni zamanda tuğ növü də olan “çevgan” yürüş zamanı mehter dəstəsinin önündə yerləşdirilir və sapı yerə vuraraq çalınır.” (prof.A.Nəcəfzadə). Çövkən oyununun türk dastanlarında da izlərinə rast gəlinir. Məsələn, «Koroğlu» dastanının Paris nüsxəsində qəhrəmanın dilindən aşağıdakı misralar yer alır: Koroğlu deyir ki, yetişdim cana, Mən sərimi tüp eylərəm çovqana. İnşallah gedərəm mülki-İrana, Ollam Əli qullarının yekrəngi. Orta əsrlərdə Yaxın Şərqdə geniş yayılmış bu oyunun ilk dəfə harada və nə zaman meydana gəlməsi haqqında müxtəlif elmi fikirlər mövcuddur. Bəzi tədqiqatçılar (K.İnostransev, S.Sayks, N.Toporov, R.Luvien və b.) çövkənin Sasani dövründə İran ərazisində yarandığını iddia edir. Digər tədqiqatçılar isə (F.Korş, A.Krımski, A.Robakidze və b.) bu oyunun türk mənşəli olduğunu və sonradan Sasanilərə keçdiyini bildirirlər. Mənbələrə əsasən, ilk beynəlxalq çövkən yarışlarının XII əsrdə Bağdadda, Şərq mədəniyyətinin mərkəzində keçirildiyi qeyd olunur. Azərbaycanda çövkən oyununun geniş yayıldığı arxeoloji, tarixi, ədəbi-bədii, folklor, xatirat, səyyah qeydləri, incəsənət nümunələri, rəsm əsərləri və miniatürlər vasitəsilə sübuta yetirilmişdir. Bu zəngin məlumat bazası oyunun Azərbaycanın mədəni-tarixi irsinin ayrılmaz parçası olduğunu göstərir. Some researchers trace the word’s origins to older Turkic roots, such as “chovutmaq” (to strike with a swinging stick) and “chovlan” (to gallop a horse). Academician F. Korsh notes that it likely derives from Turkic-based verbs like “chabmaq” and “chabilmaq.” Chovgan (or chovqan) is also considered chovkan both a sport and an ancient musical instrument among Turks. It consisted of bells, gongs, and rattles attached to a stick up to one meter long. Although it has largely faded from use in Azerbaijan, the instrument survives in Türkiye today as “cevgen” or “chevgan,” often used in mehter music. During marches, a “chevgan” is placed in front of the mehter band and struck against the ground. (Prof. A. Najafzadeh). Records of the chovqan game appear in Turkic epics. For example, the Paris manuscript of the epic «Koroglu» includes the line from the hero: “I’ve reached my final edge, exhausted from life’s strain, Ready to turn my head into a ball for Chovqan game. Let Allah’s will be done – to Iran I will tread, And become one with Ali’s servants in faith.” There are various scientific opinions about where and when this game, which was widespread in the Middle East in the Middle Ages, first appeared. Some scholars Xalidə Səfərova, Çövkən oyunu Khalida Safarova, Chovqan Game

AZƏRBAYCAN SUFİLİYİ -

XƏLVƏTİLİK

Fariz Xəlilli AMEA Arxeologiya və Antropologiya İnstitutu İslam dövrü arxeologiyası şöbəsi Tarix üzrə fəlsəfə doktoru İslamın Azərbaycan torpaqlarında yayılması ilk dövrlərdən başlamış və bölgə tədricən mühüm dini-mədəni mərkəzlərdən birinə çevrilmişdir. Xəlifə Ömər və Osman dövründə bölgəyə edilən hücumlar əhalinin müsəlmanlığı qəbul etməsi və İslamı yerli ünsürlərlə sintez etməsi ilə nəticələnmişdir. Bu dövrdən etibarən təkcə dini yox, həm də ictimai-psixoloji və mənəvi həyat tərzinə çevrilmiş olan sufizm və onun təsəvvüfi