Гобустанский культурный ландшафт наскального искусства

GOBUSTAN ROCK ART

CULTURAL LANDSCAPE

Melahat Farajova Azerbaijan National Academy of Sciences, Institute of Archaeology, Ethnography, and Anthropology, Senior Researcher, Doctor of Historical Sciences, Professor The Gobustan Rock Art and Cultural Landscape, as one of the oldest human settlements in the world, is located in the territory of Azerbaijan, where traces of humanity’s earliest habitation and cultural development stages have been preserved. The complex is rich in multi-layered cultural Böyükdaş dağı və Kənizə vulkanı - Boyukdash and Kaniza mud volcano deposits, spanning from the Upper Paleolithic period through the Neolithic, Bronze, Iron, and Medieval eras. At the same time, Gobustan is one of the rare monuments reflecting the early developmental stages of the Turkic ethnocultural area. Its inclusion in the UNESCO World Heritage List in 2007 confirms its significance in the global cultural heritage of humanity. Located in the southeastern foothills of the Greater Caucasus Mountains, along the coast of the Caspian Sea, the Gobustan Complex covers approximately 4,535 hectares. The main structures are found in the areas of Boyukdash, Kichikdash, Jingirdagh, and Yazili Tepe. dəmir və orta əsrlər dövrlərini əhatə edən çoxqatlı mədəniyyət qatları ilə zəngindir. Eyni zamanda, Qobustan türk etnokultur məkanının ilkin inkişaf mərhələlərini əks etdirən nadir abidələrdən biridir. 2007-ci ildə UNESCO-nun Dünya İrs Siyahısına daxil edilməsi onun bəşəriyyətin ümumi mədəni irsindəki əhəmiyyətini təsdiqləyir. Qobustan Kompleksi Böyük Qafqaz dağlarının cənub-şərq ətəklərində, Xəzər dənizi sahilində yerləşir və 4535 hektarlıq ərazini əhatə edir. Qobustandakı 7000-dən çox qayaüstü təsvirlər yalnız qədim insan fəaliyyətlərini deyil, eyni zamanda etnik yaddaşın və kollektiv kimliyin əlamətlərini əks etdirir. Rəqs səhnələri, xüsusilə yallını xatırladan kollektiv hərəkətlər türk xalq mədəniyyətində geniş yer tutan şifahi və ifa sənətlərinin arxaik başlanğıcına işarə edir. Heyvan kultu (öküz, at, it, dağ keçisi), məhsuldarlıq ayinləri və dualist inanclar türk köçəri tayfaların mənəvi dünyagörüşü ilə səsləşir. Qobustanda ərəb, latın və digər yazılar, işarələr, o cümlədən Roma imperatoru Domisianın dövrünə aid yazı, bu ərazinin tarixi dövrlərdə də beynəlxalq tranzit məkanı olduğunu sübut edir. Bu isə Qobustanı türk tayfaların miqrasiya yolları üzərində yerləşən mühüm strateji və mədəni məkan kimi tanıdır. Qobustan yalnız qayaüstü təsvirlərlə deyil, eyni zamanda əmək alətləri, yaşayış məskənləri, sığınacaqlar və dəfn abidələri ilə də zəngindir. Burada aşkarlanmış daş dəliklər (heyvanların bağlanması və rituallarda istifadə üçün), su çuxurları və ov səhnələri, köçəri həyat tərzinin maddi izlərini daşıyır və türk tayfalarının pastoral mədəniyyət elementlərini göstərir. Qobustandakı bəzi rəsmlərin Çatalhöyük (Anadolu) və Gəmiqaya (Naxçıvan), həmçinin Türkiyənin şimal-şərqindəki Alem kəndi ərazisindəki qayaüstü təsvirlərlə bənzərliyi, türk mədəniyyətinin erkən mərhələlərinin geniş arealını və mədəni difuziya proseslərini sübut edir. Bu paralelliklər türk icmaların ortaq mifoloji və vizual dilə malik olduqlarını göstərir. Tarix boyunca müxtəlif etnik və mədəni icmaların keçid zonası olmuş Qobustan, türk tayfaların həm keçid, həm də məskunlaşma məkanı kimi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Onların bu ərazidəki simvolik izləri – ov, ibadət, kollektiv əmək və rəqs səhnələri – türk mədəniyyətinin qədim təzahür formaları kimi qiymətləndirilə bilər. Qobustan arxeoloji kompleksi yalnız Azərbaycan üçün deyil, bütövlükdə türk dünyası üçün mühüm mədəni irs nümunəsidir. Kompleksin çoxtəbəqəli arxeoloji və etnoqrafik strukturu türk etnik- mədəni kimliyinin ilkin mərhələlərini izləməyə, həm də bu mədəniyyətin dünya sivilizasiyası kontekstindəki yerini dəyərləndirməyə imkan verir. Qobustan türk mədəniyyətinin arxaik kodlarını qoruyub saxlayan və bu mədəniyyətin təməl simvollarını təqdim edən nadir arxeoloji məkandır. Over 7,000 rock carvings in Gobustan depict not only ancient human activities but also signs of ethnic memory and collective identity. Scenes of dance, especially collective movements reminiscent of yalli, suggest the early origins of oral and performing arts, which hold a prominent place in Turkic folk culture. Animal cults (ox, horse, dog, mountain goat), fertility rituals, and dualistic beliefs reflect the spiritual worldview of Turkic nomadic tribes. Inscriptions and signs in Arabic, Latin, and other scripts – some dating back to Roman Emperor Domitian – demonstrate that Gobustan was an important international transit hub in ancient times. This highlights its strategic and cultural importance along migration routes used by Turkic tribes. Beyond rock carvings, Gobustan is rich in tools, dwellings, shelters, and funerary monuments. Material remains such as stone tethering holes, water holes, and hunting scenes provide evidence of the nomadic lifestyle and pastoral culture of Turkic tribes. The similarity of some paintings in Gobustan to those found in Çatalhöyük (Anatolia), Gamigaya (Nakhchivan), and Alem village in northeastern Türkiye indicates a broad geographic extent of early Turkic culture and cultural diffusion. These parallels suggest that Turkic communities shared a common mythological and visual language. As a transitional zone for various ethnic and cultural groups throughout history, Gobustan has been both a crossing point and a settlement area for Turkic tribes. Their symbolic traces – depictions of hunting, worship, communal labor, and dance – represent some of the earliest expressions of Turkic culture. The Gobustan archaeological complex is a significant cultural heritage site not only for Azerbaijan but for the entire Turkic world. Its layered archaeological and ethnographic features allow us to trace the origins of Turkic ethno-cultural identity and understand its place within world civilization. Gobustan is a distinctive archaeological site that preserves and represents the ancient codes and core symbols of Turkic culture. Şirvanşahlar dövlətinin əsas paytaxtlarından olmuşdur. XII əsrdən başlayaraq bu şəhər fasilələrlə Şirvanşahlar sülaləsinin iqamətgahına çevrilmiş, siyasi, iqtisadi və mədəni həyatın mərkəzi kimi formalaşmışdır. Xəzər dənizinin mühüm liman şəhəri olan Bakı, türk xalqları arasında ticarət və diplomatik əlaqələrin inkişafında da əhəmiyyətli rol oynamışdır. Bakı qalası şəhərsalma və memarlıq baxımından klassik türk-islam şəhər tipolo- giyasının bariz nümunəsidir. İçərişəhərdə yerləşən abidələr – saraylar, məscidlər, türbələr və hamamlar – orta əsr türk memarlığının estetik və funksional xüsusiyyətlərini daşıyır. Bu abidələrdə istifadə olunan həndəsi və nəbati naxışlar, stalaktitlər, epiqrafik yazılar və şəbəkəli pəncərələr ümumtürk memarlıq ornamentikasının regiona adaptasiyası kimi dəyərləndirilə bilər. Belə motivlərə Orta Asiya və Anadolu coğrafiyasındakı türk abidələrində də rast gəlinir. Qız qalası ilə bağlı tədqiqatlar onun müxtəlif dövrlərdə fərqli funksiyalara malik olduğunu göstərir. Məbəd, müdafiə istehkamı və dəniz mayakı kimi təyinatlarla yanaşı, Qız qalası həm də türk mifologiyası və inanc sisteminə aid izləri daşıyan abidə kimi şərh olunur. Qədim türk tayfalarının od inancı ilə əlaqələndirilən bu tikili bəzi mənbələrdə “Quz qalası” kimi qeyd edilir və bu da oğuzların etnik-mədəni izlərini qoruyub saxladığını göstərir. Səlcuq dövründə – XI-XIII əsrlərdə – Bakı şəhərinin dini memarlıq irsi də xeyli zənginləşmişdir. 1078/79-cu ildə tikilmiş Məhəmməd məscidi (Sınıqqala), Cümə məscidi və Bəzzazlar məscidi kimi dini abidələr bu dövrün şəhər həyatında dinin və memarlığın vəhdətini əks etdirən nadir nümunələrdəndir. Məhəmməd məscidinin üzərindəki kitabə Səlcuq idarəetmə sistemində yüksək vəzifəli rəislərin şəhər infrastrukturunun inkişafındakı rolunu bir daha təsdiqləyir. Şirvanşahlar Sarayı Kompleksi Bakının İçərişəhər hissəsində yerləşən və Azərbaycan dövlətçilik ənənəsinin bariz ifadəsi olan monumental memarlıq ansamblıdır. Üç həyətdən ibarət bu kompleksin birinci həyətində Saray binası, Divanxana, ikinci həyətində Dərviş (xəlvətilik sufi məktəbinin one of the longest-lasting political entities in the Turkic world. From the 12th century onward, this city intermittently served as the residence of the Shirvanshahs dynasty and became a hub of political, economic, and cultural life. As an important port on the Caspian Sea, Baku also played a vital role in facilitating trade and diplomatic relations among Turkic peoples. Baku Castle exemplifies classical Turkic- Islamic city planning and architecture. The monuments within the Old City – palaces, mosques, tombs, and baths – embody the aesthetic and functional characteristics of medieval Turkic architecture. The geometric and floral patterns, stalactites, inscriptions, and windows with shebeke found in these structures can be considered regional adaptations of broader Turkic architectural ornamentation, similar to motifs seen in monuments across Central Asia and Anatolia. Research into the Maiden Tower reveals that its functions varied over different periods. Besides serving as a temple, defense fortress, and lighthouse, the Maiden Tower is also interpreted as a monument bearing traces of Turkic mythology and belief systems. Qız qalası - Maiden Tower. XII əsr. – XII century

ŞİRVANŞAHLAR SARAYI

VƏ QIZ QALASI İLƏ BİRLİKDƏ

BAKI QALASI

Vəfa Quliyeva tarix elmləri doktoru Bakı şəhəri Türk dünyasının tarix və mədəniyyət baxımından ən əhəmiyyətli mərkəzlərindən biridir. Hazırda Azərbaycan Respublikasının paytaxtı olan bu qədim şəhər, türk-islam sivilizasiyasının zəngin irsini özündə əks etdirən bir çox unikal abidələri ilə seçilir. Şirvanşahlar sarayı və Qız qalası ilə birlikdə Bakı qalası 2000-ci ildə UNESCO- nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilmiş və beləliklə, dünya mədəni irsinin nadir nümunələri sırasına yüksəlmişdir. Bakı şəhəri orta əsrlərdə Türk dünyasının ən uzunömürlü siyasi qurumlarından biri – Şirvanşahlar saray kompleksi. XII-XV əsrlər - Shirvanshahs Palace Complex. XII–XV centuries