Традиционное ковроткачество Азербайджана

THE TRADITIONAL ART

OF CARPET WEAVING

IN THE REPUBLIC

OF AZERBAIJAN

Aida Sadygova Institute of Architecture and Art, Azerbaijan National Academy of Sciences PhD in Art History, Associate Professor The Azerbaijani carpet is one of the oldest and most illustrious forms of applied art, reflecting the cultural identity and aesthetic worldview of the Turkic world. For thousands of years, carpet art has been an essential part of everyday life and religious-spiritual practices, serving as a cultural code that embodies both artistic and symbolic significance. Azerbaijani carpet weaving began to develop in the 2nd millennium BC, during the Middle Bronze Age. The main occupation of the people was animal husbandry, and the region’s abundant natural dye plants and diverse geography provided ideal conditions for the growth of this craft. The art is a reflection of the artistic talent, intellectual development, and symbolic thinking of the Azerbaijani people, enriched over millennia with unique traditions and techniques. The primary distinguishing features of Azerbaijani carpets are the diversity of their compositional structures and the richness of their ornamental motifs. Carpets are classified into pile and non-pile types. Non-pile carpets – such as palaz, jecim, kilim, shadda, varni, zili, and sumakh – represent an older stage of carpet weaving and carry symbolic meaning alongside their practical use. The ornaments are predominantly geometric and floral, inspired both by the aesthetic depiction of the environment and by symbols with protective or magical functions. Azerbaijani carpet weaving is categorized into six main style groups: Guba, Shirvan, Ganja, Gazakh, Karabakh, and Tabriz. While these regional schools differ in ornamentation, technical details, and artistic expression, they share a common visual language and aesthetic principles that are characteristic of all Turkic peoples. The diverse ethnic composition of ancient Azerbaijan further enriches the variety of styles and motifs.

ŞƏBƏKƏ HAZIRLANMASI SƏNƏTİ

Ərtegin Salamzadə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Memarlıq və İncəsənət İnstitutunun direktoru Sənətşünaslıq doktoru, professor, AMEA-nın müxbir üzvü Şəbəkə sənəti – türk xalq sənətkarlığının nadir və unikal nümunəsidir. Bu sənətin canlı ənənəsi günümüzdə yalnız Azərbaycanda qorunub saxlanılmışdır. Şəbəkə bədii sənətkarlığın əsasən şəhər mədəniyyəti ilə bağlı olan bir növüdür. Onun yayılma arealı Azərbaycanın qədim şəhərləri – Şəki, Şuşa, Gəncə, Ordubad, Bakı, Lənkəran, eləcə də İrəvan şəhərini əhatə etmişdir. Şəbəkə sənəti və onun simvolikası, bəzi lokal fərqlərə baxmayaraq, türk xalqlarının vahid bədii-estetik ənənəsini əks etdirir. Şəbəkə – yapışqan və mismardan istifadə edilmədən, yalnız kəsmə üsulu ilə hazırlanmış çoxsaylı taxta elementlərin bir-birinə keçməsi ilə qurulan və aralarına rəngli şüşə parçalarının yerləşdirilməsi ilə formalaşan dekorativ müstəvidir. “Şəbəkə” sözü etimoloji baxımdan “tor”, “barmaqlıq” mənasını verir. Şəbəkənin ölçüləri onun funksional təyinatından asılı olaraq bir neçə kvadrat santimetrdən bir neçə kvadrat metrədək dəyişə bilər. Bu sənət əsərləri pəncərə, qapı, arakəsmə, köşk, çıraq, sandıq, dolab, həmçinin binanın fasadında dekorativ panno, eyvan və pilləkən məhəccərləri kimi müxtəlif memarlıq və məişət elementlərində tətbiq edilir. Sənətkar, ilk növbədə, şümşad, qoz, fıstıq və palıd kimi möhkəm ağac növlərindən müxtəlif formalı standart detallar hazırlayır. Daha sonra isə əvvəlcədən çəkilmiş rəsmin əsasında həmin detallar üzərində naxışları formalaşdıraraq onları bir-birinə dəqiqliklə birləşdirir. Şəbəkənin istənilən forması yalnız kiçik ölçülü alətlər vasitəsilə hazırlanmış girintili- çıxıntılı ağac hissələrinin bir-birinə keçməsi nəticəsində əldə olunur və bu konstruksiyanın içərisinə rəngli şüşə parçaları yerləşdirilir. Şəbəkənin bədii obrazını formalaşdıran əsas ünsür günəş işığının rəngli şüşə və həndəsi fiqurların konturlarından süzülərək keçməsi ilə yaranan işıq–rəng oyunudur. Bu baxımdan, şəbəkə işığın rəmzləşmiş transformasiyası, maddi və mənəvi aləmlərin