Искусство шебеке

THE ART OF MAKING SHEBEKE

Ertegin Salamzadeh Director of the Institute of Architecture and Art Azerbaijan National Academy of Sciences Doctor of Art History, Professor, Сorresponding Member of the ANAS Shebeke is a rare and unique example of Turkic folk craftsmanship. Today, Azerbaijan is the only country where this tradition continues to be preserved. Shebeke is an artistic craft primarily linked to urban culture, historically concentrated in Azerbaijan’s ancient cities – Sheki, Shusha, Ganja, Ordubad, Baku, Lankaran – and also in the city of Iravan. Despite regional variations, shebeke and its symbolism reflect a unified artistic and aesthetic tradition among Turkic peoples. Shebeke consists of decorative panels created by intersecting wooden elements cut solely by manual tools, without glue or nails, with colored glass pieces placed between them. The word “shebeke” etymologically means “lattice” or “grid.” Depending on its functional purpose, the dimensions of shebeke can vary from a few square centimeters to several square meters. These works of art are used in various architectural and domestic elements such as windows, doors, partitions, pavilions, lamps, chests, cupboards, as well as decorative panels on building façades, balconies, and stair railings. The craftsman first prepares standard components of various shapes from durable types of wood such as boxwood, walnut, pistachio, and oak. Then, based on a previously drawn design, ornamental patterns are formed on these elements, which are subsequently assembled with great precision. Any form of shebeke is created solely through the interlocking of recessed and protruding wooden pieces made using small hand tools, without the use of nails or glue. Colored glass fragments are inserted into the interior of this construction. The principal element shaping the artistic image of shebeke is the play of light and color created as sunlight passes through the colored glass and the contours üslub müxtəlifliyini zənginləşdirən əsas faktorlardan biridir. Azərbaycan xalçaları Orta əsrlər dövründə Avropada da məşhurlaşmışdır. Hans Memlingin “Mariya körpəsi ilə” (XV əsr), H. Holbeynin “Səfirlər” və Karlo Krivellinin “Xəbər” rəsmlərində Azərbaycan xalçalarının fərqli regional növləri təsvir edilmişdir. Bu, xalçaların beynəlxalq mədəniyyətlərarası təmasda daşıdığı simvolik və estetik çəkisini göstərir. Xüsusilə Təbriz məktəbində inkişaf etmiş süjetli xalçalar ov, heyvan və bağ səhnələri ilə yanaşı, klassik poeziyanın – Firdovsi, Nizami, Hafiz, Xaqani və başqalarının – poetik nümunələri əsasında hazırlanan personajlı kompozisiyalarla zəngindir. Bu, xalçaçılığı nəinki tətbiqi sənət, həm də ədəbiyyatla sıx bağlı bir bədii dil kimi təqdim edir. Bu gün Azərbaycan xalçaçılığı həm milli, həm də türk dünyası miqyasında yaşadılır və inkişaf etdirilir. Türk xalqları – Qazaxıstan, Türkmənistan, Qırğızıstan, Özbəkistan və Türkiyə – xalçaçılığı ortaq mədəni dəyər kimi qoruyur. 2010-cu ildə Azərbaycan xalçaçılığı UNESCO-nun Qeyri-maddi Mədəni İrsin Reprezentativ Siyahısına daxil edilmişdir. Azərbaycan xalçası təkcə bir dekorativ əşya deyil, o, Türk mədəniyyətinin simvolizmini, estetikasını və tarixi yaddaşını özündə birləşdirən nadir sənət nümunəsidir. Bu sənət həm milli identikliyin ifadəsi, həm də ümumtürk mədəniyyətinin müştərək yaddaşı kimi dəyərləndirilməlidir. During the Middle Ages, Azerbaijani carpets gained popularity across Europe. Notable artworks such as Hans Memling’s “Mary with the Baby” (15th century), Holbein’s “Ambassadors,” and Carlo Crivelli’s “News” depict different regional styles of Azerbaijani carpets, highlighting their symbolic and aesthetic importance in intercultural exchanges. Particularly, the plot-based carpets from the Tabriz school are renowned for their vivid scenes featuring hunting, animals, gardens, and poetic themes inspired by classical poetry – including works by Firdovsi, Nizami, Hafiz, Khagani, and others. This demonstrates that carpet weaving is not only a practical art but also an artistic language closely connected to literature. Today, Azerbaijani carpet weaving continues to thrive both within the country and across the Turkic world. Turkic nations – Kazakhstan, Turkmenistan, Kyrgyzstan, Uzbekistan, and Türkiye – preserve this craft as a vital cultural heritage. In 2010, Azerbaijani carpet weaving was inscribed on UNESCO’s Representative List of the Intangible Cultural Heritage. The Azerbaijani carpet is more than a decorative object; it is a unique art form that embodies symbolism, aesthetics, and the historical memory of Turkic culture. It should be valued both as an expression of national identity and as a shared cultural legacy of the broader Turkic world. Şəbəkə naxışlarının əsasını təşkil edən sakral həndəsənin mərkəzi fiquru “Həyat ağacı”dır. Bu simvolun həndəsi quruluşunu şəbəkə sənətinin vizual dili ilə ifadə etmək məqsədilə XVIII əsr sənətkarları Şəki Xan sarayının birinci mərtəbəsinin kompozisiyalarını şaquli istiqamətdə uzadılmış, içərisində dörd rombdan ibarət olan onikibucaqlı fiqur şəklində qurğulamışlar. Saray bütöv bir bədii və simvolik orqanizm kimi qəbul olunur. Bu şəbəkə naxışında “Həyat ağacı”nın təsvir olunduğunu isə pəncərə keçidlərinin arasındakı fasad divarlarında yerləşən heraldik kompozisiyalar təsdiqləyir – burada iki tovuz quşu “Həyat ağacı”na qarşı-qarşıya dayanmışdır. Məlumdur ki, “Həyat ağacı” motivi qədim türklərdə tanrıçılıqdan sufilik dövrünədək vahid kosmik simvol kimi yaşamışdır. Şəbəkənin yüksək “rəqəmsal kodu” sayılan 32 bucaqlı düzgün ornament fundamental təbiət sikllərinin simvolik ifadəsidir. Bu fiqur 28 günlük ay siklini və ilin dörd əsas astronomik hadisəsini – qış və yay günəşduruşlarını, yaz və payız gecə- gündüz bərabərliklərini əks etdirir. Şəbəkə sənətinin və onun simvolikasının əsil daşıyıcıları xalq sənətkarlarıdır. Keçmiş dövrün tanınmış ustaları sırasında naxçıvanlı Mehdi Mehdiyev (XIX əsr), şahbuzlu Abuzər Bədəlov (XVIII– XIX əsrlər), şəkili Abbasqulu (XIX əsr), bakılı Əbdülhüseyn Babayev (1877– 1961) kimi sənətkarların adlarını çəkmək mümkündür. Onların yaratdığı bənzərsiz şəbəkə nümunələri məkan– zaman quruluşunun simvolik ifadəsi kimi çıxış edir. Şəbəkə sənəti, Avropa vitrajı kimi, məbəd memarlığı mühitində təşəkkül tapmışdır. Bu gün Gəncə Şah Abbas məscidi (1606), Ordubad Cümə məscidi (XVII əsr), Şuşa Saatlı məscidi (1883), Bakı Bibi-Heybət məscidi (1999) kimi dini memarlıq nümunələri gözəl şəbəkə kompozisiyaları ilə bəzədilmişdir. Daha sonrakı dövrlərdə bu sənət saray və yaşayış binaları memarlığında da geniş tətbiq olunmağa başlamışdır. Bu baxımdan Şəki Xan sarayı (1762), İrəvan sərdarının sarayı və şairə Natəvanın Şuşadakı evi (XIX əsr) şəbəkə sənətinin ən yüksək nümunələrindən hesab olunur. This numerical coding and the spiritual symbolism of geometric motifs – «six», «eight», «twelve» and others – are central to Turkic Islamic aesthetic worldview. These elements are also prevalent in Central Asian, Anatolian, and Khorasan crafts. The core motif in shebeke’s sacred geometry is the “Tree of Life.” In the 18th century, craftsmen depicted this symbol within the patterns of the first floor of the Sheki Khan Palace as a vertically elongated dodecagon composed of four rhombuses. The palace itself is viewed as an integrated artistic and symbolic organism. The «Tree of Life» is also evidenced by heraldic motifs on the palace façade – two peacocks face each other with the «Tree of Life» positioned between them. Historically, the «Tree of Life» was regarded by ancient Turks as a cosmic symbol, spanning pantheism to Sufism. A 32-pointed ornament, considered a high “digital code” within the network, vəhdətini ifadə edən bir təsviri sistem kimi çıxış edir. Şəbəkə naxışları əsasən metafizik prinsipləri əks etdirən həndəsi arxetiplərə əsaslanır. Ornamentlərin strukturunu təşkil edən əsas formalar – romb, altı və səkkizguşəli ulduz, onbucaqlı, onikibucaqlı və s. – klassik islam təsviri sisteminə uyğun olaraq harmonik simmetriyaya əsaslanır. Bu ornamentlər Azərbaycan dilində «altı», «səkkiz», «on», «on iki» və s. adlarla tanınır və 6, 8, 10, 12, 16, 32 kimi rəqəm ardıcıllıqlarına uyğun gəlir. Həmin rəqəmlərin hər biri sakral həndəsədə müəyyən kosmoqonik və metafizik anlam daşıyır, fiziki və metafiziki məkan–zaman quruluşunun simvolik ifadəsi kimi çıxış edir. Bu Rəqəmsal kodlaşdırma və həndəsi ornamentlərin mənəvi simvolikası — “altı”, “səkkiz”, “on iki” və s. — türk islam estetik dünyagörüşünün mərkəzi motivlərindəndir. Bu elementlər Orta Asiya, Anadolu və Xorasan sənətkarlığında da tez-tez rast gəlinir. of geometric forms. In this respect, shebeke functions as a symbolized transformation of light, serving as a visual system that expresses the unity of the material and spiritual worlds. Shebeke patterns are primarily based on geometric archetypes that reflect metaphysical principles. The main forms structuring the ornaments—rhombuses, six- and eight-pointed stars, decagons, dodecagons, and others—are founded on harmonic symmetry in accordance with the classical Islamic visual system. In the Azerbaijani language, these ornaments are known by names such as “six,” “eight,” “ten,” “twelve,” and so forth, corresponding to numerical sequences such as 6, 8, 10, 12, 16, and 32. Each of these numbers carries specific cosmogenic and metaphysical meanings within sacred geometry, functioning as symbolic expressions of the physical and metaphysical structure of space and time. Sheki Khans’ Palace. Şəki xan sarayı. XVIII əsr

AZƏRBAYCAN MUĞAMI

Sevil Fərhadova Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası, Memarlıq və İncəsənət İnstitutu. Sənətşunaslıq uzrə elmlər doktoru, professor Muğam, türk-islam sivilizasiyasının dərin qatlarına nüfuz etmiş, qədim dövrlərdən