Азербайджанский мугам

AZERBAIJANI MUGHAM

Sevil Farhadova Azerbaijan National Academy of Sciences, Institute of Architecture and Art. Doctor of Arts, Professor Mugham is a musical system that has penetrated the deep layers of the Turkic- Onlardan şəkili Rəsulovlar nəslini – Usta Əşrəfi (1928–1997), onun oğlu Tofiq Rəsulov və nəvəsi İlqar Rəsulovu, həmçinin şuşalı Rafael Allahverdiyev və onun oğullarını qeyd etmək olar. Türkiyədəki «kündekari» sənəti (taxta hissələrin birləşdirilməsi ilə hazırlanmış qapı, pəncərə və tavan naxışları) şəbəkə ilə texniki və estetik baxımdan çox yaxın paralel təşkil edir. Bu sənət Osmanlı saray memarlığında (Topqapı, Ədirnə, Bursa məscidlərində) özünü göstərmişdir. Orta Asiyada – xüsusilə Özbəkistan və Türkmənistanda – taxta oyma, vitraj və həndəsi pəncərə sənəti mövcuddur, lakin onlar şəbəkə qədər mürəkkəb və mismarsız konstruktiv metodlara əsaslanmır. Bu isə şəbəkə sənətinin Azərbaycanda daha təkmil və unikal şəkildə qorunduğunu göstərir. symbolizes the fundamental cycles of nature – such as the 28-day lunar cycle and the four main astronomical events: the winter and summer solstices and the spring and autumn equinoxes. The true bearers of the art of shabaka and its symbolism are the master folk craftsmen. Among the renowned masters of the past period, one may mention such artists as Mehdi Mehdiyev from Nakhchivan (19th century), Abuzar Badalov from Shahbuz (18th–19th centuries), Abbasgulu from Shaki (19th century), and Abdulhuseyn Babayev from Baku (1877–1961). The unique shabaka works they created serve as symbolic expressions of spatial and temporal structure. Shebeke, like European stained glass, originated from temple architecture. Today, examples can be seen in religious buildings such as the Ganja Shah Abbas Mosque (1606), Ordubad Juma Mosque (17th century), Shusha Saatli Mosque (1883), and Baku Bibi- Heybat Mosque (1999). Over time, shebeke’s use expanded to palaces and residence halls, with the Sheki Khan Palace (1762), the Iravan Sardar’s palace, and Natavan’s house in Shusha (19th century) standing out as some of the finest examples. Among them, one may mention the Rasulov family line — Master Ashraf (1928– 1997), his son Tofiq Rasulov, and his grandson Ilgar Rasulov, as well as Rafael Allahverdiyev from Shusha and his sons. The art of «kündekari» in Türkiye, which involves creating door, window, and ceiling patterns by assembling wooden parts, is very similar to shebeke in both technical and aesthetic aspects. This craftsmanship was showcased in Ottoman palace architecture, such as the Topkapı Palace, and in mosques in Edirne and Bursa. In Central Asia – particularly Uzbekistan and Turkmenistan – wood carving, stained glass, and geometric window art are present. However, these are less complex and typically do not employ nail-free construction techniques like shebeke. This indicates that shebeke is more advanced and has been uniquely preserved in Azerbaijan. nizam qədimdə “elmlərin vəhdəti” kimi anlaşılmışdır. Bu baxımdan muğam həm idrak, həm də mənəvi yüksəlişin musiqi formasında ifadəsidir. Azərbaycan muğam dəstgah sistemi yaradıcı enerjinin ruhi konsentrasiyası, harmoniyaya doğru ekstatik sıçrayış və nurlanma aktı kimi qəbul edilir. Bu sistem, türk mədəniyyətində düşüncə ilə musiqi arasında qarşılıqlı əlaqəni təcəssüm etdirən ən bariz nümunələrdəndir. Muğamın türk mədəniyyətinə aidiyyətini sübut edən faktlardan biri də onun geniş coğrafi yayılma arealı və müxtəlif türk xalqları arasında mövcud olan paralel formalarıdır. Belə ki, Azərbaycanda muğam, Türkiyədə taksim, Qazaxıstanda küy, Özbəkistan və was understood in ancient times as the «unity of sciences». From this perspective, mugham is an expression of both cognition and spiritual elevation in musical form. The Azerbaijani mugham dastgah system is perceived as a spiritual concentration of creative energy, an ecstatic leap towards harmony and an act of enlightenment. This system is one of the most vivid examples of the interaction between thought and music in Turkic culture. One of the facts proving mugham’s belonging to Turkic culture is its wide geographical distribution area and parallel forms existing among various Turkic peoples. Thus, various manifestations of this system are found in the form of mugham in Azerbaijan, bəri sakral düşüncə tərzini, ritmik və melodik strukturlar vasitəsilə estetik şəkildə ifadə edən musiqi sistemidir. Türk mədəniyyətində muğam sadəcə musiqi forması deyil, həm də fəlsəfi-ruhi bir hadisə kimi dəyərləndirilmişdir. Azərbaycan muğamı bu ənənənin zirvələrindən biri olmaqla türk mədəniyyətinin bütövlüyü və vəhdəti kontekstində müstəsna yer tutur. Dünya mədəniyyətində muğamın əsas mənası onun özündə sakral biliyi, bədii ənənəni və incəsənəti birləşdirən simvolik statusu ilə bağlıdır. Erkən türk-islam dünyagörüşündə muğam – kainatın və insanın harmoniyasını əks etdirən metafizik strukturdur. Muğamın strukturunda təcəssüm olunan ritmik və melodik Islamic civilization and has aesthetically expressed sacred thinking through rhythmic and melodic structures since ancient times. In Turkic culture, mugam is not only a musical form, but also a philosophical and spiritual phenomenon. Azerbaijani mugam, being one of the peaks of this tradition, occupies an exceptional place in the context of the integrity and unity of Turkic culture. The main meaning of mugam in world culture is associated with its symbolic status, which combines sacred knowledge, artistic tradition and art. In the early Turkic- Islamic worldview, mugam is a metaphysical structure reflecting the harmony of the universe and man. The rhythmic and melodic order embodied in the structure of mugam

AZƏRBAYCAN AŞIQ SƏNƏTİ

İradə Köçərli Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası, Memarlıq və İncəsənət İnstitutu. Sənətşünaslıq üzrə elmlər doktoru, professor Ozan-aşıq sənəti Azərbaycan xalqının etnik-mədəni kimliyində ən qədim və dərin qatlara malik irsi təmsil edir. Bu sənət forması xalqın tarixi yaddaşını, qəhrəmanlıq ənənələrini, fəlsəfi dünyagörüşünü, dini- mifoloji təsəvvürlərini və emosional-estetik dəyərlərini özündə birləşdirir. Eyni zamanda, aşıq sənəti ortaq türk mənəvi-mədəni kodlarının qorunub yaşadıldığı unikal nümunədir. Ədəbiyyat, musiqi və teatrın sintezindən yaranan aşıq sənəti, Azərbaycan şifahi xalq yaradıcılığında epik təfəkkürün və dastançılıq ənənələrinin əsas daşıyıcısıdır. Onun inkişafında qədim mərasim mədəniyyəti, qam-şaman inancları və erkən türk mifologiyası mühüm rol oynamış, bu