Искусство азербайджанских ашугов

AZERBAIJAN ASHIQ ART

Irada Kocharli Azerbaijan National Academy of Sciences, Institute of Architecture and Art, Doctor of Arts, Professor The art of the ozan-ashiq represents the oldest and most profound element of the Azerbaijani people’s ethnic and cultural identity. This art form integrates the collective historical memory, heroic traditions, philosophical worldview, religious-mythological concepts, and emotional-aesthetic values of the people. Additionally, ashiq art is a unique example of preserving and perpetuating shared Turkic moral and cultural codes. Emerging from the synthesis of literature, music, and theater, ashiq art serves as the primary conduit of epic thinking and traditions within Azerbaijani oral folk art. Its development was influenced by ancient ceremonial culture, gam-shaman beliefs, taksim in Türkiye, küy in Kazakhstan, shasmagom in Uzbekistan and Tajikistan, and muqam among Uyghur Turks. Each form plays an important role in preserving the spiritual and moral essence of Turkic culture expressed in music and transmitting it from generation to generation. Azerbaijani mugham, in addition to being a single spiritual source in Turkic culture, also acts as a means of transcendental cognition. Each of his performances is a manifestation of sacred geometric structures in musical form - a model of spiritual ascension, formed by the symmetrical order of rhythm and tone. This can be interpreted as an expression of the «path of truth» in Turkic mythological and Sufi thought through music. The spiritual leap that occurs during mugham performance is evaluated as an event of «union with truth». The geometric equivalents of this process are presented in the forms of a rhombus, spiral and circle. This symbolism also shows the harmony of the rhythm-space-spirit triad in Turkic culture. Azerbaijani mugham, included in the «Intangible Cultural Heritage of Humanity» list by UNESCO in 2003, is one of the world- renowned and protected elements of Turkic culture. This status once again shows that mugham has not only local, but also universal values, and Turkic culture is an important cultural system that forms and protects this value. Mugham is a universal art form that originates from the depths of Turkic culture, not only musical, but also has philosophical and spiritual value. It is the voice of harmony, unity and understanding in the cultural and philosophical heritage of the Turkic world, and is a symbol of both internal and spiritual development and cultural integration. For this reason, mugham occupies a rare and irreplaceable place in the spiritual treasury of both Turkic culture and universal civilization. Tacikistanda şaşmaqom, Uyğur türklərində mukam forması şəklində bu sistemin müxtəlif təzahürlərinə rast gəlinir. Hər bir forma, türk mədəniyyətinin musiqidə ifadə olunan ruhi- mənəvi mahiyyətini qorumaqda və nəsildən- nəslə ötürməkdə mühüm rol oynayır. Azərbaycan muğamı türk mədəniyyətində vahid ruhani mənbə olmaqla yanaşı, həm də transsendental idrakın vasitəsi kimi çıxış edir. Onun hər bir ifası, sakral həndəsi strukturların musiqi formasında təzahürüdür – ritm və tonun simmetrik nizamı ilə formalaşan mənəvi yüksəlişin modeli kimi çıxış edir. Bu, türk mifoloji və sufi düşüncəsində yer alan “haqq yolunun” musiqi vasitəsilə ifadəsi kimi yozula bilər. Muğam ifaçılığı zamanı baş verən ruhi sıçrayış, “həqiqətlə birləşmə” hadisəsi kimi qiymətləndirilir. Bu prosesin həndəsi ekvivalentləri romb, spiral və dairə formalarında təqdim olunur. Bu simvolika, həmçinin türk mədəniyyətində ritm-məkan- ruh üçlüyünün ahəngini göstərir. 2003-cü ildə UNESCO tərəfindən “Bəşəriyyətin Qeyri-Maddi Mədəni İrsi” siyahısına daxil edilmiş Azərbaycan muğamı, türk mədəniyyətinin dünya səviyyəsində tanınmış və qorunmuş elementlərindən biridir. Bu status, muğamın yalnız yerli deyil, ümumbəşəri dəyərlərə sahib olduğunu, türk mədəniyyətinin isə bu dəyəri formalaşdıran və qoruyan mühüm mədəni sistem olduğunu bir daha göstərir. Muğam türk mədəniyyətinin dərinliklərindən qaynaqlanan, yalnız musiqi deyil, eyni zamanda fəlsəfi və ruhi dəyərə malik universal bir incəsənət formasıdır. O, türk dünyasının mədəni-fəlsəfi irsində harmoniyanın, vəhdətin və idrakın səsi olmaqla, həm daxili-mənəvi inkişafın, həm də mədəni inteqrasiyanın simvoludur. Bu səbəbdən muğam, həm türk mədəniyyətinin, həm də ümumbəşəri sivilizasiyanın ruhani xəzinəsində nadir və əvəzolunmaz bir miras kimi yer alır. Koroğlu”, “Misri” və digər saz havaları aşıq musiqisinin janr müxtəlifliyini və melodik zənginliyini nümayiş etdirir. Aşıq sənətində musiqi və poeziya bir-birini tamamlayan iki əsas ünsürdür. Aşıq havaları həm poetik forma, həm də melodik struktura malikdir: Bayatı, Gəraylı, Təcnis, Divani, Dübeyti, Müxəmməs kimi şeir formaları aşıq havalarının əsasını təşkil edir. Eyni zamanda, Göyçəgülü, Naxçıvanı, Urmiya gözəlləməsi kimi regional havalar sənətin coğrafi müxtəlifliyini əks etdirir. Tarix boyunca ustad aşıqlar – Aşıq Ələsgər, Dirili Qurban, Xəstə Qasım, Aşıq Alı, Aşıq Kamandar, Aşıq Ədalət və digərləri – sənətin ənənələrini qoruyaraq inkişaf etdirmişlər. Onların yaradıcılığı təkcə şifahi irs deyil, həm də peşəkar musiqi və bəstəkarlıq sənətinə təsir göstərmişdir. Üzeyir Hacıbəylinin “Koroğlu” operası və Fikrət Əmirovun “Kürd- ovşarı” simfonik muğamı aşıq sənətindən bəhrələnmişdir. Azərbaycan Aşıq sənəti 2009-cu ildə UNESCO-nun Qeyri-Maddi Mədəni İrsin Reprezentativ Siyahısına daxil edilmişdir (UNESCO: İntangible Heritage List: https:// ich.unesco.org/en/RL /ar t- of-azerbaijani- ashiq-00253). Music and poetry are the two core elements harmoniously intertwined in ashiq art. Ashiq melodies incorporate poetic structures such as Bayati, Garayli, Tajnis, Divani, Dubeyti, and Mukhammes. Regional variations like “Goychaguli”, “Nakhchivani”, and “Urmiya gözəlləməsi” reflect the geographical diversity of the art. Throughout history, master ashiqs – such as Ashiq Alasgar, Dirili Gurban, Khasta Gaspim, Ashiq Ali, Ashiq Kamandar, and Ashiq Adalat – have preserved and advanced this tradition. Their work has influenced not only oral heritage but also professional music and composition, including works like Uzeyir Hajibeyli’s opera “Koroglu” and Fikret Amirov’s symphonic mugham “Kurd-ovshari.” In 2009, Azerbaijani ashiq art was inscribed on UNESCO’s Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity (UNESCO: https://ich.unesco.org/en/RL/art- of-azerbaijani-ashiq-00253). In Türkiye, ashiq art (Aşık sanatı) has flourished among Anatolian Turks for millennia, developing as an oral poetry and music tradition accompanied by the golca qopuz-saz. Prominent artists like təsirlər çağdaş aşıq sənətinin poetik və musiqi strukturunda da öz əksini tapmışdır. Aşıq sənətinin ən mühüm qaynaqlarından biri “Kitabi Dədə Qorqud” eposudur. Bu əsər, təkcə Azərbaycan xalqı üçün deyil, ümumtürk epik irsi baxımından da fundamental mənbə hesab olunur. Eposda musiqi və söz sənətinin ilkin formalarına dair izlər, qopuz və ozan obrazı ilə birlikdə təqdim olunur. Aşıq sənəti çox zaman “saz-söz” sənəti adlandırılır. Bu anlayış ədəbi-poetik yaradıcılıqla instrumental musiqinin və vokal ifanın vəhdətini əks etdirir. Aşıq yaradıcılığı özündə həm də teatr elementlərini, aktyorluq bacarıqlarını, rəqs və səhnə ifasını birləşdirir. Bu baxımdan, aşıq sənəti təkcə bədii fəaliyyət növü deyil, həm də çoxqatlı ictimai-mədəni hadisə kimi çıxış edir. Aşıq sənətinin komponentləri aşağıdakı kimi sistemləşir: Ədəbiyyat: aşıq poeziyası, nağıl və hekayətlər, dastanlar; Musiqi: saz havaları, vokal ifalar, dastan- musiqi tamaşaları; Teatr: mono-tamaşa (dastan ifası), Qaravəlli teatrı, aşıq məclisləri. Saz aləti aşıq sənətinin ayrılmaz hissəsidir. Onun sələfi hesab edilən qopuz qədim türk mədəniyyətində sakral funksiyalar daşıyıb. Döyüş, toy, yas mərasimlərində istifadə olunan bu çalğı aləti həm də mifoloji və qoruyucu anlamlar kəsb edib. Vaxtilə qopuzla müşayiət olunan dastanlar, zaman keçdikcə saz vasitəsilə icra olunmağa başlanmışdır. Bu keçid aşıq sənətinin formalaşmasında mühüm mərhələ sayılır. Orta əsrlərdə sufi təlimlərinin təsiri ilə ozan-aşıq mədəniyyəti yeni poetik-musiqili formalar qazanmış, ilahi eşq, təsəvvüf və urfani dünyagörüş aşıq yaradıcılığında dərin iz buraxmışdır. “Baş Divani”, “Heydəri”, “Urfani” və digər təsəvvüfi havalar bu prosesin nəticəsi kimi meydana gəlmişdir. Bu, aşıq sənətinin bütöv türk coğrafiyası üçün arxetipik əhəmiyyətini göstərir. Azərbaycan aşıq sənətinin ən möhtəşəm zirvələrindən biri “Koroğlu” dastanı ilə bağlıdır. Bu dastan həm milli, həm də ümumtürk epik düşüncə sisteminin nadir nümunəsidir. Dastanla bağlı yaranmış “Cəngi and early Turkic mythology, all of which are reflected in its poetic and musical structures today. One of the most significant sources of ashiq art is the epic “Kitabi Dede Gorgud,” which is regarded as a foundational work not only for Azerbaijan but also for the broader Turkic epic heritage. This epic contains traces of early musical and poetic forms, with references to the qopuz and the ozan. The term “saz-soz” is often used to describe ashiq art, highlighting the unity of literary and poetic creativity with instrumental music and vocal performance. Ashiq art also incorporates theatrical elements, acting, dance, and stagecraft. Therefore, ashiq is not only an art form but also a multifaceted socio-cultural event. - The components of ashiq art can be systematized as follows: - Literature: ashiq poetry, fairy tales, stories, and epics - Music: saz melodies, vocal performan- ces, epic-music performances - Theater: mono-tamasha (epic performance), Garavelli theater, ashiq gatherings. The saz instrument is central to ashiq art. Its ancestor, the qopuz, held sacred significance in ancient Turkic culture, used in battles, weddings, and mourning rituals, and carrying mythological and protective meanings. Initially performed alongside epics, the transition to the saz marked a crucial stage in the development of ashiq art. In the Middle Ages, under Sufi influence, the ozan-ashiq tradition evolved, adopting new poetic and musical forms – such as divine love, mysticism, and the Urfani worldview – leaving lasting impressions on ashiq creativity. Mystical melodies like “Bash Divani,” “Heydari,” “Urfani,” and others emerged as a result of this process, underscoring the archetypal importance of ashiq art across the entire Turkic region. A notable peak in Azerbaijani ashiq art is associated with the epic “Koroglu,” considered a rare example of national and pan-Turkic epic thought. Compositions such as “Cengi Koroglu,” “Misri,” and other saz melodies related to the epic demonstrate the genre’s diversity and melodic richness. Aşıq Pəri məclisi – qadın aşıqlar qrupu - Ashıq Peri mejlis group of women-ashiqs

TAR, KAMANÇA, BALABAN,

NEY HAZIRLAMAQ VƏ İFA

ETMƏK SƏNƏTİ

Abbasqulu Nəcəfzadə Azərbaycan Milli Konservatoriyası sənətşünaslıq elmləri doktoru, professor Azərbaycan türkünün zəngin musiqi irsində xüsusi yer tutan tar, kamança, balaban və ney alətləri türk mədəniyyətinin ayrılmaz elementlərindən biri kimi uzun əsrlər boyu yaşadılmış, inkişaf etdirilmiş və bu gün də ifa və istehsal ənənələri ilə yaşadılmaqdadır. Bu alətlərin hər biri həm maddi, həm də mənəvi baxımdan türk xalqlarınin ortaq musiqi yaddaşını formalaşdırır. Onların hazırlanması və ifası sənəti, xalqın estetik duyumunu, bədii zövqünü və peşəkar sənətkarlıq təcrübəsini əks etdirir. Tar, balaban və ney sözlərinin etimoloji baxımdan türk mənşəli olması bu musiqi alətlərinin qədim türk dünyası ilə əlaqələrini bir daha sübut edir. Kamança sözü isə