Тар, кяманча, балабан и ней: изготовление и исполнение

THE ART OF MAKING

AND PERFORMING TAR,

KAMANCHA, BALABAN, NEY

Abbasgulu Najafzadeh Doctor of Arts, Professor, Azerbaijan National Conservatory The instruments of tar, kamancha, balaban, and ney hold a special place in the rich musical heritage of Azerbaijani Turks. They have been preserved, developed, and maintained for centuries as an essential part of Turkic culture. Today, this tradition continues through performance and craftsmanship. Each of these instruments embodies both the material and spiritual aspects of the collective musical memory of Turkic peoples. The art of making and playing them reflects the people’s aesthetic sensibilities, artistic taste, and professional craftsmanship. The Turkic etymology of the words tar, balaban, and ney underscores their deep Tar Türkiyədə aşıq sənəti (Aşık sanatı) Anadolu türkləri arasında minilliklər ərzində inkişaf etmiş, qolça qopuz-sazla müşayiət olunan şifahi poeziya və musiqi ənənəsi kimi formalaşmışdır. Karacaoğlan, Aşıq Veysəl, Dadaloğlu kimi məşhur sənətkarlar bu ənənənin daşıyıcıları olaraq, xalqın dərd-sərinə səs vermiş, eyni zamanda milli- mənəvi dəyərlərin qorunmasında mühüm rol oynamışlar. Türkmənistanda və Özbəkistanda isə baxşı sənəti xalq dastanlarının tənburun bir növü olan dütarla müşayiət olunan musiqili-poetik ifası şəklində təşəkkül tapmışdır. Baxşılar sinkretik sənət növünün daşıyıcıları olub, qəhrəmanlıq dastan- eposlarını, həm də, dini-mistik mövzulu əsərləri nəğməli formada ifa edərək xalqın tarixi yaddaşını qoruyur, mədəni mirası nəsildən-nəslə ötürürlər. Bu sənət Azərbaycan aşıq yaradıcılığı ilə bir sıra ortaq xüsusiyyətlərə malik olmaqla, ümumtürk saz–söz mədəniyyətinin mühüm davamı kimi qiymətləndirilir. Özbəkistanda ozanlıq ənənəsi, xüsusilə Qaraqalpaq bölgəsi və digər türk əhali qrupları arasında geniş yayılmışdır. Ədəbiyyat və musiqi sintezinə əsaslanan bu sənət forması ilə Azərbaycan ozan-aşıq yaradıcılığı arasında müəyyən struktur və poetik oxşarlıqlar müşahidə olunur. Qazaxıstan və Qırğızıstanda «jirau» və «akın» adlanan ozan tipli sənətkarlar fəaliyyət göstərir. Onlar dastan və qəhrəmanlıq nəğmələrini saz və digər xalq çalğı alətləri ilə müşayiət edərək ifa edirlər. Bu ifa ənənəsi məzmun və icra üsulu baxımından Azərbaycan aşıq sənəti ilə paralellik təşkil edir. Qazaxlar Dədə Qorqudun yaylı (qəmçilli - arxaik sözdür) qopuzda (kopuz və ya komuz) ifa etdiyini bildirirlər. Göründüyü kimi ozan-aşıq ənənəsi türk dünyasında geniş yayılmış və hər bölgədə yerli xüsusiyyətlərə uyğun olaraq inkişaf etmişdir. Bu sənət yalnız bir incəsənət növü deyil, türk mədəniyyətinin fəlsəfi, sakral və estetik dəyərlərinin ifadə olunduğu bir sistemdir. O, keçmişlə bu günü, xalqla sənətkarı, sözlə musiqini birləşdirən ümumtürk mədəni yaddaşının canlı daşıyıcısıdır. Karacaoğlan, Ashig Veysel, and Dadaloğlu have voiced the people’s concerns and played vital roles in safeguarding national and spiritual values. In Turkmenistan and Uzbekistan, the art of bakhshi has taken the form of musical-poetic performances of folk epics, accompanied by the dutar, a type of tanbur. Bakhshis – carriers of this syncretic art – perform heroic epics and works with religious and mystical themes, preserving the people’s historical memory and passing down cultural heritage through generations. This art, which shares many features with Azerbaijani ashiq creativity, is regarded as an important continuation of the all-Turkic musical and verbal culture. The tradition of ozanism is widespread in Uzbekistan, particularly among the Karakalpak region and other Turkic groups. Notable structural and poetic similarities exist between this art form, which combines literature and music, and Azerbaijani ozan- ashiq creativity. In Kazakhstan and Kyrgyzstan, ozan-type artists known as «jirau» and «akın» perform. They sing epic and heroic songs accompa- nied by the saz and other folk instruments. This tradition of performance is similar to Azerbaijani ashiq art in both content and style. Kazakhs state that Dede Qorqud played the bowed (ghamchilli - an archaic word) qopuz (kopuz or komuz). As seen, the ozan-ashiq tradition is widespread across the Turkic world and has evolved in each region according to local characteristics. This art form is not merely entertainment but serves as a system expressing the philosophical, sacred, and aesthetic values of Turkic culture. It embodies a living connection to the pan-Turkic cultural memory, linking the past with the present, the people with the artist, and words with music. Kamança - Kamancha Naxçıvanlı, Mirzə Əli Əsgər Qarabaği, Mirzə Sadıq Əsədoğlu və Mirzə Fərəc Rzayev kimi sənətkarlar milli musiqi yaddaşının formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Kamança aləti XII əsrdən etibarən Azərbaycan ərazisində geniş yayılmış və klassik ədəbiyyatda tez-tez xatırlanan alətlərdən biri olmuşdur. Dörd telli və qoz ağacından hazırlanan bu alət, qəmçillə (yayla) səsləndirilir. Onun estetik dəyərləri, xüsusilə sədəflə bəzədilmə ənənəsi, sənətkarlıqla bağlı zövq və təfəkkürün göstəricisidir. Kamança sənətinin görkəmli ifaçılarından Məhsəti Gəncəvi, Mirzə Məhəmməd və Məsum Kamançayi, Qaraca Hacıbəy və Şuşalı Böyükkişi Əliyev kimi sənətkarların fəaliyyəti bu alətin Azərbaycan türk dünyasındakı önəmini göstərir. Balaban aləti türk xalqlarınin nəfəsli çalğı alətləri içərisində ən qədimlərindən hesab olunur. Ərik ağacından hazırlanaraq, səslənməsi qamışdan düzəldilən müştük vasitəsilə təmin edilir. Balaban həm aşıq sənətində, həm də xalq bayramlarında və mərasimlərdə geniş istifadə olunur. Tarixi mənbələrdən bəlli olur ki, balabançı sənətkarlar çox zaman zurna da ifa etmişlər. XVI-XIX əsrlər arasında bu sahədə fəaliyyət göstərmiş ustalar – Ustad Əsəd, Məşədi Məsim, Tacir Qasım və Şikəstə Ağasadıq kimi ifaçılar musiqi ənənələrinin canlı daşıyıcıları olmuşlar. Ney aləti, qədim türk (şumer) terminologiyasında “oxuyan qamış” kimi tanınır. Bu nəfəsli alət, təbii şəkərsiz qamışdan hazırlanır və öz bənzərsiz səsi ilə insanın ruhi halına təsir göstərir. Ən qədim musiqi alətlərindən biri kimi ney həm dini, həm də dünyəvi musiqidə istifadə olunmuşdur. Əldə olan məlumatlara əsasən XVIII əsrdə Tamburçu Arutin ney haqqında «Şərq musiqisinə bələdçi» adlı əsərində Usta Həsənin hazırladığı neylərin ustalıqla fərqləndiyini qeyd etmişdir. Ney sənətinin ustaları sırasında Qütbəddin Nayi, Fəzlullah Nayi, Əlican Qövsi Təbrizi və Saib Təbrizi kimi sənətkarlar öz ifa bacarıqları ilə seçilmişlər. Müasir dövrdə bu sənətin davamçıları – Əlicavad Cavadov, Babaxan Əmirov və Teymur Hüseynov kimi ustalar ney sənətini yaşatmaqda davam edirlər. The kamancha has been prevalent in Azerbaijan since the 12th century and is frequently mentioned in classical literature. This four-stringed instrument, made of walnut wood, is played with a bow. Its aesthetic appeal, especially the tradition of mother-of-pearl decoration, is a reflection of refined taste and craftsmanship. Influential performers such as Mahseti Ganjavi, Mirza Mahammad, Masum Kamanchayi, Garaja Hajibey, and Boyukkishi Aliyev from Shusha demonstrate the instrument’s importance within Azerbaijani Turkic music. The balaban is considered one of the oldest wind instruments among Turkic peoples. Made of apricot wood, its sound is produced through a reed mouthpiece. It is widely used in ashiq performances as well as folk festivals and ceremonies. Historical sources indicate that balaban players often also played the zurna. Between the 16th and 19th centuries, performers such as Ustad Asad, Mashadi Mesim, Tacir Gasim, and Shikaste Agasadig carried on and preserved these musical traditions. The ney, known in ancient Turkic (Sumerian) terminology as the “singing reed,” is a wind instrument made from natural, unsweetened reed and is known for its distinctive sound that influences a person’s hibrid quruluşludur. Fars dilində «kaman» (yay) və türkcə «ça(l)» (çalmaq) sözlərinin birləşməsindən yaranaraq «yayla çalınan» alət mənasını daşıyır. UNESCO-nun Qeyri-maddi Mədəni İrsin Qorunması üzrə Reprezentativ Siyahısına daxil edilən bu sənət növləri, türk dünyasının zəngin musiqi mədəniyyətinin beynəlxalq səviyyədə tanınmasında mühüm rol oynamışdır. Tar Azərbaycan musiqi alətləri içərisində ifa texnikasının mürəkkəbliyi və səs imkanlarının zənginliyi ilə seçilən əsas simli çalğı alətlərindəndir. IX əsrdən etibarən Güney və Quzey Azərbaycanda tarın hazırlanması sənəti formalaşmış və inkişaf etmişdir. Tar çanağı əsasən tut ağacından, qolu isə qoz ağacından hazırlanır, 11 tellə təchiz olunaraq mizrabla ifa edilir. Tar sənətində ustalığın mühüm göstəricilərindən biri çanağın hazırlanmasıdır. Akustik baxımdan səslənmənin keyfiyyətinə təsir edən çanaq «ürək», «göbək» və «böyrək» hissələrindən ibarətdir. Bu sahədə xüsusilə Balakənli usta Aydın Tağıyevin fəaliyyəti seçilir. Onun seçimində yalnız dəmyə yerlərdə bitən yaşlı tut ağaclarının erkək növlərinə üstünlük verməsi ustalığının göstəricisi kimi dəyərləndirilir. Azərbaycan tarixində tarın ən görkəmli ifaçılarından Muradağa roots in the ancient Turkic cultural world. The word kamancha has a hybrid structure, derived from the Persian word “kaman” (bow) and the Turkic “ça(l)” (to play), meaning “an instrument played with a bow.” These art forms, included in UNESCO’s List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity, have played a significant role in gaining international recognition for the rich musical traditions of the Turkic world. The tar is one of the primary stringed instruments in Azerbaijani music, known for its complex playing technique and rich sound possibilities. Its craft has been developed since the 9th century in Southern and Northern Azerbaijan. The tar bowl is mainly made of mulberry wood, with a handle crafted from walnut wood, and it features 11 strings played with a mizrab. A key indicator of mastery in tar craftsmanship is the bowl’s preparation; its acoustic quality depends on the “heart,” “navel,” and “kidney” parts of the bowl. Notable master Aydin Tagiyev from Balaken is especially recognized for his work, choosing old male mulberry trees that grow in fertile areas. Historically, prominent Azerbaijani tar players such as Muradaga Nakhchivanli, Mirza Ali Asker Karabakhi, Mirza Sadig Asadoglu, and Mirza Faraj Rzayev contributed significantly to the formation of the national musical memory.

ÇÖVKƏN ATÜSTÜ OYUNU

Afaq Ramazanova Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası, Folklor İnstitutu, Filologiya uzrə fəlsəfə doktoru, dosent Çövkən (çovqan, çövkan) – qədim atüstü idman növlərindən biridir və komanda şəklində oynanılır. Hər komanda yeddi nəfərdən ibarət olur, onlardan altısı atlı oyunçudur. Oyunun qaydası ondan ibarətdir ki, iki komanda xüsusi meydançada bir- birinə qarşı qoyulmuş dirəklərdən ibarət qapılara top keçirməyə çalışır. Oyunun sonunda daha çox top vuran komanda qalib elan olunur. Oyunçuların əlində topa zərbə vurmaq üçün baş hissəsi əyri olan xüsusi ağac alətlər olur. Bu alət çövkən adlanır və oyunun adı da məhz bu alətdən götürülmüşdür. Çövkən oyununun Azərbaycanda geniş yayılması həmin alətin adının mənası ilə də sıx bağlıdır. Lüğətlərdə çövkən və ya çoğan sözlərinin mənası «kiçik ağac», «ağaccıq» kimi verilir. Bu söz qədim türk dillərində də eyni mənanı ifadə edir. Bu mənanın tarixi-etimoloji izləri Oğuz türklərinin əfsanəvi dastanı olan «Kitabi- Dədə Qorqud»da da qorunmuşdur. Qaraca çobanın söylədiyi məşhur misralarda bu söz belə işlənir: “Qılıncını nə öyərsən, mərə kafir, Əyri başlı çövkənimcə gəlməz mana”. Azərbaycan klassik ədəbiyyatında da bu termin poetik məna daşıyaraq öz əksini tapmışdır. Məsələn, Şah İsmayıl Xətai aşağıdakı beytdə çövkən sözünü sevgi və estetik obrazla əlaqələndirir: