Миниатюрное искусство

MINIATURE ART

IN THE 15TH CENTURY

Tahir Bayramov Azerbaijan National Academy of Sciences, Institute of Architecture and Art, Doctor of Philosophy in Art History The miniatures by al-Khoyi for “Verqa and Gulsha” and “Manafi al-heyvan,” influenced by the Babylonian (Baghdad) - Mesopotamian school, date back to the 13th century. After the rise of the Supreme Mongol Ulus in Azerbaijan, the distinctive style of the Tabriz miniature school began to take shape, drawing from Arab-Mesopotamian, Byzantine, Turkic-Mongol, Turkic-Uyghur, and local artistic traditions (“Jami at- tavarikh”). Sultan Səncər və qoca qarı. Xəmsə (1539–1543, Britaniya muzeyi, London), müəllif Sultan Məhəmməd Sultan Sanjar and the Old Woman. Khamsa (1539–1543, The British Museum, London), author Sultan Muhammad - Realizm, abstraktlaşdırma və simvolizmin vəhdəti (K.C.Kərimov); - Vücudilik fəlsəfəsinin və sufi simvolikasının məzmun və forma baxımından təsiri; - Qəti qanunauyğunluqlardan çox, variantiv və çevik təsvir dilinin üstünlüyü; - Miniatürlərin “yuxu görmə reallığı” (S.Dadaş) və ya “imajinal dünya” (A.Korben) kimi təfsir olunması; - Təkcə obyektin vizual təsviri deyil, eyni zamanda onun “varlıq ideyası”nın əks etdirilməsi (S.Dadaş). Bu, qədim türk və Çin incəsənətindəki “se-i” – yəni “ideyanı yazmaq” prinsipinə uyğun gəlir; - XX əsr formalizmini xatırladan, lakin özünəməxsus “türk formal təsviriliyi” (S.Dadaş); - Bəzi hallarda “boşluq qorxusu” (C.Həsənzadə) və ya monizm fəlsəfəsinin təsiri ilə meydana çıxan “səthin mütləq tamlığı prinsipi” (E.Kunel), yəni “Vəhdət əl- vücud” fəlsəfi təsəvvürünün plastik ifadəsi. Müasir dövrdə bu sənəti davam etdirənlər Vəfa Allahyarova, Ədalət Bayramoğlu, Pəri Miniatürdür. Ədalət Bayramoğlu Şərq miniatürlərindən, xüsusilə Səlcuqlu miniatür tərzindən istifadə etmişdir. 2020-ci ildə miniatür sənəti Azərbaycan, Türkiyə, İran və Özbəkistanın ortaq qeyri- maddi mədəni irsi olaraq UNESCO-da qeydiyyata alınmışdır. Shiraz, including Kamaladdin Behzad and Agamirak Isfahani. Under the Ottoman Empire, palace workshops called “Nakkashane” employed miniaturists (carvers) to depict historical scenes, legends, battles, and everyday life. During the Timurid era (15th century), the Herat school became a major artistic hub. Miniatures from this period are known for their mystical and poetic qualities, delicate detail, and sophisticated compositions. Miniatures on works by Alisher Navoiy illustrate the synthesis of Turkic literature and visual art. Main features of Azerbaijani miniature art include: - A rough “quantization” of form with local colors, noted by researchers like A. Salamzadeh and R. Abdullayeva; - Searches aimed at the depiction of space within a smooth surface, including layered perspectives; - The unity of realism, abstraction, and symbolism (K.J. Karimov); - Influences of existentialist philosophy and Sufi symbolism in content and form; - A flexible, variant descriptive language over strict regularities; - Interpretation of miniatures as “dream reality” (S. Dadash) or “imaginary world” (A. Korben); - Depiction of not just objects but also their “idea of being” (S. Dadash), following the “se-i” principle—“writing the idea,” akin to ancient Turkic and Chinese artistry; - A unique “Turkic formal imagery” (S. Dadash), similar yet distinct from 20th- century formalism; - Occasionally, the “principle of absolute surface completeness” (E. Kunel), influenced by a “fear of emptiness” (J. Hasanzadeh) or monism, expressing the philosophical concept of “Vahdat al-wujud”. Today, the art continues through artists like Vafa Allahyarova, Adalat Bayramoglu, and Pari Miniature – Bayramoglu, in particular, drawing inspiration from Eastern miniatures, especially the Seljuk style. In 2020, miniature art was inscribed by UNESCO as part of the intangible cultural heritage shared by Azerbaijan, Türkiye, Iran, and Uzbekistan. One notable example from the Ag Qoyunlu period is the 1481 “Khamsa,” housed in Istanbul’s Topkapi Palace Museum. This colorful, elegantly decorated manuscript contains six titles, three headings, and 19 miniatures, most rendered with high artistic skill. It was completed in 1481 during Sultan Yaqub’s reign, with illustrations finished after a pause during Shah Ismail’s rule in the early 16th century. During the Shah Tahmasp Safavid period, leading calligraphers and painters such as Sultan Muhammad, his sons Mirza Ali and Muhammadi, Mir Musavvir and his son Mir Seyid Ali, Muzaffar Ali, Sadiq Bey Afshar, Shah Mahmud Nishapuri, Dust Muhammad, and others, worked in a dedicated art workshop attached to the library. This workshop also hosted renowned artists from Herat, Isfahan, döyüş səhnələri və gündəlik həyatla bağlı illüstrasiyalar hazırlamışlar. Herat məktəbi həm də Teymurilər dövrünün (XV əsr) sənət mərkəzi olmuşdur. Bu dövrdə çəkilən miniatürlər mistik, poetik və incə detallı kompozisiyalarla tanınır. Əlişir Nəvainin əsərlərinə çəkilmiş miniatürlər, türk ədəbiyyatı və təsviri sənətinin sintezini nümayiş etdirir. Azərbaycan miniatür sənətinin bədii dili üçün səciyyəvi olan əsas xüsusiyyətlər aşağıdakılardır: - Formanın lokal rənglərlə kobud şəkildə “kvantlaşdırılması” – bu cəhət Ə.Salamzadə və R.Abdullayevanın tədqiqatlarında xüsusi qeyd olunmuşdur; - Məkanın hamar səth çərçivəsində təsvirinə yönəlmiş axtarışlar, o cümlədən “yaruslu” perspektiv kimi kompozisiya üsullarının tətbiqi; Şəki xan sarayına aid divar miniatürü – Wall miniature from the Palace of the Sheki Khan.

AZƏRBAYCAN

RESPUBLIKASINDA

ƏNƏNƏVI XALÇAÇILIQ

SƏNƏTI

Aida Sadıqova Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Memarlıq və İncəsənət İnstitutu, sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Azərbaycan xalçası Türk dünyasının mədəni identikliyini və estetik dünyagörüşünü əks etdirən ən qədim və ən zəngin tətbiqi sənət sahələrindən biridir. Xalça sənəti minilliklər boyunca həm gündəlik həyatın, həm də dini-mənəvi dünyagörüşün ayrılmaz hissəsi olmuş, özündə həm bədii, həm də rəmzi məzmun daşıyan bir mədəniyyət kodu kimi fəaliyyət göstərmişdir. Azərbaycan xalçaçılığı eramızdan əvvəl II minillikdə, Orta Tunc dövründə formalaşmağa başlamışdır. Əhalinin əsas məşğuliyyət sahəsi olan heyvandarlıq, zəngin təbii boyaq bitkiləri və coğrafi müxtəliflik xalçaçılığın inkişafına münbit zəmin yaratmışdır. Bu sənət xalqın bədii istedadı, intellektual fəaliyyəti və simvolik təfəkkürü ilə yoğrulmuş, minilliklər ərzində özünəməxsus ənənələr və texnikalarla zənginləşmişdir. Azərbaycan xalçalarının əsas fərqləndirici xüsusiyyətləri onların kompozisiya qurulu- şundakı çoxçeşidlilik və ornament motivlərinin zənginliyidir. Xalçalar xovlu və xovsuz növlərə ayrılır. Xovsuz xalçalar - palaz, cecim, kilim, şəddə, vərni, zili, sumax - daha qədim mərhələni təmsil edir və məişət funksiyası ilə yanaşı rəmzi dəyərə də malikdir. Ornamentlər əsasən həndəsi və nəbati xarakterlidir. Bu motivlər həm mühitin estetik təsvirinə, həm də qoruyucu-sehrli funksiyaya malik simvollara əsaslanır. Azərbaycan xalçaçılığı altı əsas üslub qrupuna ayrılır: Quba, Şirvan, Gəncə, Qazax, Qarabağ və Təbriz. Bu məktəblər ornamentikasına, texniki parametrlərinə və bədii ifadəsinə görə fərqlənsə də, ümumtürk xalqlarına məxsus olan ortaq vizual dillə və estetik prinsipiallıqla səciyyələnir. Qədim Azərbaycanın çoxmillətli etnik quruluşu da kompozisiya və