Наследие Коркыта ата: эпос, легенды и музыка

ҚОРҚЫТ АТА МҰРАСЫ:

ДАСТАН, АҢЫЗ ЖӘНЕ МУЗЫКА

Бақтияров Нұрлан Жеңісбекұлы жырау, фольклортанушы, арнаулы пәндердің мұғалімі. Музей басшысы,Қызылорда облы- сының мәдениет, архивтер және құжаттама басқармасының «Қорқыт ата» мемориалды музейі» КМҚК Қорқыт ата туралы аңыз-әңгімелер қа- зақ халқы арасында ерте кезден-ақ кеңі- нен тараған. Бүкіл түркітілдес елдердің ұлы бабасы Қорқыт ата – атақты жырау, қо- бызшы, келер күнді болжайтын көріпкел бақсы, артына өшпес мұра қалдырған та- рихи тұлға. Қорқыт атаның туған жері Сыр- дың жағасындағы Жанкент қаласы, ал қай- тыс болған жері Қармақшы ауданындағы Қорқыт бекеті. Қорқыт ата мемориалды кешені. The Korkyt Ata Memorial Complex. Беташардан көрініс. A Scene from the Betashar (Traditional Kazakh Bridal Veil Ceremony). of Korkyt, who is called the father of kui. He is considered to have introduced the qobyz and its melodic tradition to the world. One legend about how Korkyt came to possess the qobyz goes as follows: «One day a saintly old man woke Korkyt and said: «make an instrument; let its neck be like the bone of a six-year-old stallion, let its body be like a black pot, let its strings be made from the inner hide of a camel, let its bridge be from the horn of a saiga antelope, and let its gut be from the tail of a five-year-old stallion. Let the name of your instrument be qobyz». Korkyt fulfilled all the conditions set by the old saint, made the qobyz, and when he took it in his hands and tried to play it, the black qobyz emitted a resonant, mournful tune. Legends and epics about Korkyt Ata are preserved among related Turkic peoples, including the Turks, Azerbaijanis, Turkmens, Karakalpaks, Nogais, Bashkirs, and Tatars. Scholars from Türkiye, Azerbaijan, Turkmenistan and Kazakhstan have especially contributed to the study of the life and heritage of the famous zhyrau. In addition, in the Turkish city of Bayburt there делінеді. Бірақ Қорқыт өлгенімен, оның тартқан қобызының күйлері тоқталмап- ты. Қорқыттың қобызын моласына бірге қойған екен, Тәңірінің құдіретімен қобыз өзінен-өзі мұңды күй шертіп, Қорқыттың өзі тартқандай сарнап тұратын болыпты. Ертелі-кеш Қорқыт күмбезінің қасынан өткенде қобыздың сарнаған дауысынан «Қорқыт-Қорқыт» деген мұңды үн үзілмей шығып тұрады екен». Қобыз – күй атасы атанған Қорқыт бей- несінің ажырамас бөлігі. Ол әлемге қобы- зды және қобыз сарынын алып келді деп саналады. Қорқыттың қобызды иеленуі жайындағы аңыздың бірі мынадай: «Бір күні Қорқытты ақсақалды әулие оятып: «Сен бір аспап жаса, аспабың алты жасар нар атанның жілігіндей болсын, шанағы қарабақырдай болсын, көні аруананың ба- уыр терісінен болсын, тиегі ортекенің мүй- ізінен болсын, ішегі бесті айғырдың құй- рығынан болсын. Аспабыңның аты қобыз болсын», – депті. Қорқыт әлгі әулие қарт- тың айтқан барлық шартын орындап қо- быз жасап, оны қолына алып тартып көр- генде қобыз күңірене күй төгіпті». According to legend, on the day Korkyt was born, the world was thrown into turmoil dark storm clouds covered the sky, and a fierce wind blew. People were terrified, believing the end of the world had come. However, the moment the newborn let out his first cry, the storm calmed, the clouds dispersed, and nature returned to a peaceful state. It is said that the child, whose arrival had filled the entire region with fear, was named Korkyt, meaning «the child who frightened us all». Medieval historical sources mention that Korkyt’s father was Karakozha from the Bayat tribe, while his mother, Altynshash, was from the Kipchak tribe. In oral folk tales, Korkyt Ata is depicted as a fearless seeker of the mythical land of eternal life (Zheruyik), riding his swift camel across the steppes. He is portrayed as a tireless warrior against death, a remarkable figure who refused to accept mortality. Yet, by the end of his life, he comes to the realisation that «there is nothing that does not die». From that moment on, Korkyt Ata begins to search for immortality through the sound of the kobyz (a traditional bowed instrument). In folk legends, Korkyt Ata is portrayed as a remarkable and fearless figure who rode his swift camel in search of Zheruyik, a mythical land of eternal life for his people. He is described as someone who spent his entire life battling against death, refusing to accept its existence. However, by the end of his life, he comes to the realisation that «there is nothing that does not die». From then on, Korkyt Ata begins his quest for immortality through the sound of the kobyz – a traditional stringed instrument. In another version of the legend, death follows him in the form of a snake, hidden within a rug spread out near the water, and eventually strikes him down with a fatal bite. Yet, even after Korkyt’s death, the melodies of his kobyz did not cease. It is said that the kobyz was placed in his grave, and by the will of the Almighty, it began to play mournful tunes on its own, as if Korkyt himself were still playing it. To this day, those who pass by the mausoleum of Korkyt hear the sorrowful sound of the kobyz, echoing the name «Korkyt... Korkyt... « without end. The qobyz is an integral part of the image Аңыздар бойынша, Қорқыт туылатын күні жер-дүние алай-дүлей болып, аспан- ды қара бұлт торлап, қатты дауыл соғады. Жұрт ақырзаман болған екен деп қатты қорқады. Дүниеге шыр етіп сәби келгенде дауыл да басылып, бұлт та тарап, табиғат мамыражай күйге түседі. Бүкіл аймақтағы адамдарға үрей сыйлап дүниеге келген сәбидің атын «бәрімізді қорқытып келген бала» деп Қорқыт қойған дейді. Ортағасырлық тарихи деректерде Қорқыттың әкесі баят руынан шыққан Қа- рақожа, ал анасы – қыпшақ тайпасынан шыққан Алтыншаш екені айтылады. Ел аузындағы аңыздарда Қорқыт ата өзінің жүйрік желмаясына мініп алып, халқына мәңгі жасайтын жерұйық іздеуші, ғұмыр бойы өлімге қарсы күресуші, өлім дегенді білмейтін ғажайып қайсар жан ретінде суреттеледі. Әйтсе де ол өмірінің соңында «өлмейтін нәрсе жоқ екен» де- ген пікірге келеді. Осыдан соң Қорқыт ата мәңгілік өмірді қобыз сарынынан іздейді. Аңыздың келесі бір нұсқасында ажал оның суға жайған кілемімен бірге жылан бейнесінде ілесе келіп, шағып өлтірген Қорқыт ата мемориалды музейі. The Korkyt Ata Memorial Museum.Қобыз. Kobyz. produce a sound reminiscent of the kobyz when the wind blows. This feature symbolizes the legendary kobyz that, according to folklore, responds to the wind at Korkyt Ata’s tomb echoing the spirit of the great sage himself. The legacy of Korkyt Ata, which has remained significant for centuries due to its historical value, has been included in UNESCO’s List of Intangible Cultural Heritage. In addition, under the «Geography of Sacred Sites of Kazakhstan» project, the Korkyt Ata сomplex has been recognised as one of the «National Sacred Sites of Kazakhstan». Today, in order to promote Korkyt Ata’s heritage on a global scale, the international folklore and music festival «Korkyt and the Melody of the Great Steppe» has been held every three years since 2006 as a continuing tradition. Furthermore, in 2024, with the support of the Ministry of Culture and Information, a four-part television series titled «Korkyt» was produced, depicting his birth, childhood, adolescence, and development into a visionary and spiritual figure. The script for the series was based on the Book of Korkyt Ata, a work studied at the international level. Inclusion in the World Heritage Lists: The heritage of Korkyt Ata was inscribed on UNESCO’s Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity at the initiative of Kazakhstan, with the support of the brotherly nations of Türkiye and Azerbaijan. The inscription took place on 28 November 2018 during the 13th session of UNESCO, held in Port Louis, Republic of Mauritius. https://ich.unesco.org/en/ RL/heritage-of-dede-qorqud-korkyt-ata- dede-korkut-epic-culture-folk-tales-and- music-01399 ды кешен белгілі архитектор Бек Ибраев- тың жобасы бойынша жоғарыдан қараған- да қобыздың бейнесін бейнелейді. Кешен аумағында орнатылған қобыз ескерткіші төрт тарапқа қаратып тұрғызылған төрт қобыз бейнесін көрсетеді. Оның түйісер орталығында 40 металл түтік бар. Олар жел соққан кезде қобыз сарынымен үндес дыбыс шығарады. Аңыздарда айтылған тәрізді Қорқыт ата мазарында соққан жел- ге үн қосатын қобыз бейнеленген. Ғасырлар бойы адамзатқа өзінің тари- хи құндылығымен есте қалған Қорқыт ата мұралары ЮНЕСКО-ның мәдени мұралар тізіміне кірген. Сонымен қатар, «Қазақстан- ның киелі жерлерінің географиясы» жоба- сы аясында Қорқыт ата кешені «Қазақстан- ның жалпыұлттық қасиетті нысандары» тізіміне енген. Бүгінде Қорқыт ата мұраларын әлемдік деңгейде насихаттау мақсатында 2006 жылдан бастап үш жылда бір рет дәстүрлі түрде «Қорқыт және Ұлы дала сазы» атты халықаралық фольклорлық-музыкалық өнер фестивалі ұйымдастырылып тұрады. Сонымен қатар, 2024 жылы ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінің қолдауымен Қорқыттың дүниеге келуі, балалық шағы, жеткіншек кезінен сәуегей, абыз ретін- де қалыптасу жолы туралы 4 бөлімнен тұратын «Қорқыт» телехикаясы түсірілді. Телехикая сценарийі әлемдік деңгейде зерттелген «Қорқыт ата» кітабы негізінде даярланған. Дүниежүзілік тізімдерге қосу: Қорқыт ата мұрасы – Қазақстанның ба- стамашылығымен және бауырлас Түркия, Әзірбайжан мемлекеттерінің қолдауымен ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәде- ни мұралар тізіміне енгізілді. 28.11.2018, Маврикий Республикасы, Порт Луи қала- сы ЮНЕСКО-ның 13-сессиясы.https://ich. unesco.org/en/RL/heritage-of-dede-qorqud- korkyt-ata-dede-korkut-epic-culture-folk- tales-and-music-01399 is the tomb of Korkyt Ata, and in Ankara, Istanbul, Bayburt and Adana there are streets named after Korkyt Ata; in the Azerbaijan city of Derbent there is Korkyt Ata’s tomb, and in Baku there is the «Korkyt Ata» national fund. In recent years, Uzbek and Kyrgyz researchers have also begun to pay attention to the figure of Korkyt Ata. The world-renowned Korkyt Ata memorial complex is located in the Kyzylorda region, in the Karmakshy district, near the Korkyt station, 18 kilometres north-west of the settlement of Zhosaly. It stands atop a natural hill. Built in honor of Korkyt Ata – a figure revered across all Turkic nations – the memorial complex was designed by the prominent architect Bek Ibrayev. When viewed from above, the structure resembles the shape of a kobyz, the traditional string instrument closely associated with Korkyt Ata. At the heart of the complex stands a monument consisting of four stylized kobyz figures, each facing a different direction. At their intersection are 40 metal pipes, which Қорқыт ата туралы аңыз-әпсаналар туысқан түрік, әзербайжан, түрікмен, қа- рақалпақ, ноғай, башқұрт, татар халықта- ры арасында сақталған. Даңқты жыраудың өмірі мен мұрасын зерттеуде әсіресе, түрік, әзербайжан, түрікмен, қазақ ғалымдары айрықша еңбек сіңіріп келеді. Сонымен бірге, бауырлас Түркия мемлекетінің Бай- бұрт қаласында Қорқыт атаның мазары, Анкара, Стамбұл, Байбұрт, Адана қалала- рында Қорқыт ата есімімен көше атауы және Әзербайжан мемлекетінің Дербент қаласында Қорқыт ата мазары мен Баку қаласында «Қорқыт ата» ұлттық қоры бар екенін айтуға болады. Соңғы жылдары Қорқыт ата тұлғасына өзбек, қырғыз зерт- теушілері де назар аудара бастады. Әлемге аты мәшһүр Қорқыт атаның мемориалды кешені Қызылорда облысы, Қармақшы ауданы Жосалы кентінің сол- түстік-батысындағы 18 шақырым жердегі Қорқыт станциясына жақын табиғи төбе үстінде орналасқан. Түркі халықтарына ортақ тұлға Қорқыт атаның құрметіне түрғызылған мемориал- Қорқыт ата мемориалды кешенінің жоғарыдан көрінісі. The Aerial View of the Korkyt Ata Memorial Complex. Көлсай көлдері ұлттық саябағы, Алматы облысы Kolsai Lakes National Park, Almaty Region

«АЛПАМЫС БАТЫР» ЖЫРЫ

Рақыш Ж.С. М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты Қолжазба және текстология орталығының директоры, филология ғылымдарының кандидаты «Алпамыс батыр» жыры – түркі халықта- рына ортақ ауызша жыршылық дәстүрдің жарқын үлгісі, сондай-ақ фольклортану, әдебиеттану, тарих және мәдени антропо- логия саласы үшін маңызды зерттеу ны- саны. Алпамыс батыр туралы көне эпос дәстүрі түркі дүниесінде кеңінен таны- мал. Эпосты зерттеушілер Түркі қағанаты дәуірінде пайда болған деген ұйғарымға келген. Бұл жырдың алтай («Алып Манаш» батырлық ертегісі), оғыз («Қорқыт ата кіта- бындағы» «Бәмсі Бәйрек» аңызы), қыпшақ (башқұртта «Алпамышпен Барсынхылу» эпосы, Сібір татарлары «Алып-Мамшян» эпосы, «Алпамша» татар халық ертегісі), қоңырат (қазақ пен қарақалпақта «Алпа- мыс», өзбекте «Алпамыш») нұсқалары бар. Жырдың қазақ нұсқасының бірінші бөлімінде батырдың дүниеге келуіндегі ға- жайып жағдай, ежелгі ежеқабыл салтымен жаңа туған нәрестелерді атастыру, баты- рға лайық тұлпар таңдау және батырлық сынақтар (ат жарысы, садақ тарту, күрес және т.б.) туралы баяндалса, екінші бөлімі батырдың ел-жұртын қорғау үшін сыртқы жаулармен күресіне арналған. Әзербай- жан мен Түркияда «Бәмсі Бәйрек» эпосы- ның «күйеуі өз әйелінің үйлену тойының үстінен түсуі» мотивіне құрылған анадолы нұсқасы кең тараған. Байбурт (Анадолы) провинциясының Масат ауылында Бәмсі Бәйрек моласы деп саналатын бейіт бар. Түрікменстанда эпостың екі нұсқасы орын- далады: біріншісі «Алпамыш» дербес эпос ретінде жырланса, екіншісі Бәмсі Бәйрек (оғыз нұсқасы) сюжетіне жақын. Ал Өзбек- станда эпостың кең таралған нұсқасы Ал- памыстың қалыңдыққа сапары, оның қар- сыластармен сайысы, батырдың үйленуі, сондай-ақ Алпамыстың қалмақ билеушісі Тайшыханға қарсы жорығы, оның жеті жыл зынданда жатуы және еліне жеңіспен ора- луы сияқты екі бөлімнен тұрады. Эпостың ұлттық нұсқалары уақыт кеңістігі, оқиға орны, сюжет желісі мен