Соколиная охота

FALCONRY

Ardabi Maulet PhD in Art History, Head of the Department of Kazakh Traditional Culture at the Institute for Scientific Research of Cultural Heritage, National Museum of the Republic of Kazakhstan Falconry is a revered and time-honoured art that has held a prominent place in the nomadic way of life. It evokes the world of the nomads who once inhabited the vast steppes of Turan – the ancestral homeland of the Turkic peoples, with Kazakhstan often seen as their spiritual cradle. It is undoubtedly one of the few living legacies left from the extraordinary lives of warrior nomads, who roamed the steppes with a hunting bird on their arm and a tazy hound by their side. A kusbegi (falconer) is a skilled professional who captures birds of prey, trains and cares for them, and hunts with them. A hunting bird is usually taken from the nest as a chick, while adult birds are captured using various techniques. The initial stages involve taming the young bird, conditioning it, and preparing it for the hunt. There are two main types of falconers: a bapker-kusbegi is a falconer who trains birds that are well tempered and require less intensive care. A minisker-kusbegi refers to a master falconer capable of training any bird, even those considered wild or difficult. In the tradition of Kazakh falconry, the most commonly trained birds include the sunkar, lashyn, turymtai, zhagaltai, bidaiyk, kuikentai, itelgi, karshyga, kyrgi, tuigyn, and the most esteemed of all – the golden eagle. The Kazakh tradition of falconry and hunting with birds dates back to ancient times. According to historical sources and archaeological research, peoples such as the Saka (Scythians), Kangly, Alans, Huns, and the Great Yuezhi all practiced falconry and hunting with hounds. Falconry is a traditional art form with deep historical roots in Turkic countries and is an integral part of national culture and heritage. It has been practiced since ancient times. Today, in countries such as Kyrgyzstan, Turkmenistan, Hungary, and especially Kazakhstan, the golden eagle holds a place of great respect and honor. As a testament

ҚҰСБЕГІЛІК

Ардаби Маулет өнертану PhD докторы, Қазақстан Республи- касы Ұлттық музейі Мәдени мұраны ғылыми зерттеу институты, Қазақтың дәстүрлі мәде- ниеті бөлімінің жетекшісі Құсбегілік – көшпенділер өмірінен берік орын алған үлкен өнер. Бұл Тұран дала- сын, жалпы түркілердің қара шаңырағы атанған қазақтың кең даласын мекен ет- кен көшпенділер өмірін елестетеді. Қо- лында қыраны, қасында ерткен тазысы бар жауынгер көшпенділердің ғажайып өмірінен қалған бірден бір мұра – құсбе- гілік екені даусыз. Құсбегі деп – қыран құстарды қолға түсіріп, оны баптап, баулып, аң аулайтын кәсіби маманды айтады. Ол аңға салатын қыранды ұядан балапан кезінде алып, ал ересек құсты әртүрлі айламен қолға түсіреді. Қыран балапанын аңға салуға ба- улу, бабына келтіру, қайыру сынды алғы шаралар атқарылады. Құсбегінің бапкер және мініскер де- ген екі түрі болады. Бапкер-құсбегі – сыны жақсы, аса күтім қажет етпейтін қыранды баптап, қайырады; Мініскер-құсбегі – қы- ранның кез келгенін, тіпті нашар құсты да баптай алатын кәсіби деңгейдегі құсбе- гі дегенді білдірген. Құсбегілік дәстүрде көбінесе сұңқар, лашын, тұрымтай, жағал- тай, бидайық, күйкентай, ителгі, қаршыға, қырғи, тұйғын және қырандардың ең ірісі бүркіт үйретілген. Қазақ халқының құс салып, саят құру тарихы ерте замандардан бастау ала- ды. Тарихи деректер мен археологиялық зерттеулерге сүйенсек, сақтар, қаңлылар, аландар, ғұндар және ұлы юзилер түгел дерлік құс салып, ит жүгіртіп саят құрған. Түркі елдерінде терең тарихи тамыры бар және ұлттық мәдениет пен дәстүрдің ажырамас бөлігі болып табылатын құсбе- гілік өнері ежелден қалыптасқан. Бүгінде Қырғызстанда, Түрікменстан, Мажарстан т.б. түркі елдерінде, әсіресе Қазақстанда қы- ран-бүркіт ерекше құрметке ие. Оған дәлел ретінде әлемдегі бірде бір елдің мемлекет- тік рәміздерінде кездеспейтін қыран бүр- кіттің тек Қазақстанның ғана туында көрініс тапқандығын айтуға болады. the nest. The second method is known as jaba toku, which uses a baited trap. The third is to capture the eagle during toyat, a state when the bird has gorged itself on prey and is too full to fly, making it easier to catch by exhausting it through pursuit. Falconry plays a significant role in shaping younger generations’ understanding and appreciation of their history and cultural heritage. It instils knowledge of and respect for nature, while also fostering essential skills. This tradition helps cultivate a strong spirit in young people and encourages a deep awareness of the delicate relationship between humans and the natural world – a harmony often unnoticed in everyday life. Various events related to falconry are organized annually across Kazakhstan for both adults and youth. For instance, international tournaments such as «Shyghys Salburyn» and the «Masip Batyrkhanuly» Cup are held in the East Kazakhstan and Құсбегілік жас ұрпақты өз тарихы мен мәдениетін терең түсініп құрметтеуге, та- биғатпен қатысты білімдер мен дағдылар- ды бойына сіңіріп қалыптасуына зор ықпал етеді. Бұл элемент жас ұрпақты рухының асқақ болуына, адам баласы сезіне бер- мейтін табиғат пен адам арасындағы жа- ратылыс заңдылықтарының аса нәзік қа- рым-қатынасын түйсінуге тәрбиелейді. Құсбегілік бойынша Қазақстан көлемін- де ересектер мен жастар арасында жыл сайын түрлі шаралар ұйымдастырылады. Мысалы, Шығыс Қазақстан және Ақмола облыстарында «Шығыс Салбурын» және «Мәсіп Батырханұлы» атындағы халықа- ралық турнирлер, Алматы қаласы мен Алматы облысындағы «Қыран» және «Со- нар» республикалық және халықаралық турнирлер, «Күнтуған Тоқтабайұлы» атын- дағы халықаралық турнир және Азия чем- пионаттары (екі жылда бір рет) өткізіліп тұрады. to this reverence, it is worth noting that the golden eagle appears on the national flag of Kazakhstan a distinction not shared by the state symbols of any other country in the world. Falconry is an important element of cultural heritage for Turkic peoples. Today, the art of falconry is experiencing widespread development, regardless of age or gender. In recent years in Kazakhstan, falconry has attracted not only adults but also young children and even girls. Falconry competitions are held annually both at the national level and internationally. Training and hunting with golden eagles is considered a distinct form of the traditional art of falconry. Historically, this practice was most common among nomadic Turkic peoples and Arabs. There are several methods of capturing a golden eagle. The first involves taking a chick from Құсбегілік түркі халықтары үшін мәде- ни мұраның маңызды элементі болып та- былады. Құсбегілік өнері қазіргі таңда жа- сына, жынысына қарамастан, кең көлемді дамуға бет алғанын көруге болады. Соңғы уақытта Қазақстанда құсбегілік өнерді ере- сектер ғана емес, жас балалармен қатар, қыздар жағы айналысып отырғанын атап өткен жөн. Жыл сайын Қазақстан көлемін- де және халықаралық деңгейде құсбегілер сайысы өткізіліп тұрады. Бүркітті баулып, онымен аң аулау кәсібі, саятшылық өнердің бір түрі болып санала- ды. Бұл кәсіппен ертеде көбіне көшпелі түр- кі тілдес халықтар мен арабтар айналысқан. Бүркітті қолға түсірудің бірнеше тәсілі бар. Бірінші жолы ұядан алу болса, екінші жолы жаба тоқу арқылы, ал үшінші тәсіл бүркіт то- яттағанда, яғни бүркіт жемтікке қатты той- ып алып, ұша алмай қалған кезінде қуып жүріп, шаршағанда ұстап алу. Беташардан көрініс. A Scene from the Betashar (Traditional Kazakh Bridal Veil Ceremony) Akmola regions, while «Qyran» and «Sonar» national and international tournaments take place in Almaty city and the Almaty region. Additionally, the «Kuntugan Toktabaiuly» international tournament and the Asian Falconry Championships (held biennially) are also regularly organized. Moreover, with the support of the public association «Republican Falconry Federation», comprehensive efforts are underway to promote and preserve falconry traditions. For the past 15 years, the National Championship in Falconry for youth has been held annually. The «Qyran Federation» public foundation, established in Kazakhstan, has consistently shown deep respect and dedication to the preservation of the Kazakh falconry tradition and its historical significance. Under the Federation’s initiative, Salburyn competitions – traditional falconry and hunting games are held in various regions of the country. Inclusion in the World Heritage Lists: Hunting with falcons was inscribed on UNESCO’s Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity as a living human heritage – knowledge and traditions linked to nature and the cosmos from November 28 to December 2, 2016 in Addis Ababa, Ethiopia. More specifically, at the 11th session of UNESCO’s Intergovernmental Committee for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage held in Addis Ababa in 2016, “Hunting with Birds of Prey” as a multinational nomination was inscribed on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity. Hungary, the Czech Republic, Mongolia, the United Arab Emirates and Kazakhstan were included among the countries in this nomination. Сондай-ақ, «Республикалық құсбегілік федерациясы» қоғамдық бірлестігінің қол- дауымен құсбегілікті дамыту бойынша ке- шенді жұмыс жүргізуде. 15 жыл қатарынан жастар арасында құсбегілік бойынша ҚР чемпионаты өткізіліп келеді. Қазақстанда құрылған «Қыран Феде- рациясы» қоғамдық қоры қазақтың құсбе- гілік өнеріне, оның тарихына терең мән беріп, әрдайым жанашырлық танытып ке- леді. Қыран Федерациясының ұйымдасты- руымен Қазақстанның әр өңірінде «Салбу- рын» жарыстары өткізілуде. Дүниежүзілік тізімдерге қосу: Сұңқармен аң аулау – адамзаттың мұрасы ретінде, табиғат пен ғаламмен байланысты білімдер мен салт-дәстүр- лер ретінде ЮНЕСКО-ның адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының Репрезентативтік тізіміне енгізілген. 2016 жылғы 28 қараша – 2 желтоқсанға дей- ін. Аддис-Абебада, Эфиопия Falconry, alivinghumanheritage - intangibleheritage - CultureSector - UNESCO Толығырақ, 2016 жылы Эфиопия- ның Аддис-Абеба қаласында өткен ЮНЕ- СКО-ның Үкіметаралық комитетінің ХІ сес- сиясында адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасын қорғау бойынша Репре- зентативтік тізіміне «Қыран құстармен аң аулау» көпұлтты номинациясына Венгрия, Чехия, Монғолия, Біріккен Араб Әмірлігі қатарында Қазақстан да енгізілді.

БЕТАШАР

Ардаби Маулет өнертану PhD докторы, Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі мәдени мұраны ғылыми зерттеу институты, Қазақтың дәстүрлі мәдениеті бөлімінің жетекшісі Беташар – қазақтың рухани өміріндегі әсерлі әрі кең таралған дәстүрлердің бірі. Беташардың адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының бір бөлігі ретінде мойындалуы, оның атадан балаға жалға- сын тауып, бүгінгі күнге жетуі, дәстүрдің өміршеңдігін көрсетеді. Оның дәл қай дәуірде пайда болғаны туралы нақты де- рек жоқтың қасы. Дегенмен өткен ғасыр- ларда қазақ жерінде болған зерттеушілер еңбектерінен беташардың ерте кезден орындалғанын білуге болады. Беташар – келін түсіру тойында жаңа түскен келінді шымылдықпен оқшаулап, басына орамал тарту міндетті түрде орын- далатын рəсім болған және ол күні бүгінге дейін жалғасып келеді. Зерттеуші Мұхам- мед Хайдар Дулати келінге тұтқан шымыл- дықты ежелгі заманда көшүге деп атайты- нын жазып қалдырған. Беташардың салт-дәстүрде ерте кезден бері бар екенін жоғарыда сөз еттік. Оны ел ішінде ақындығымен, өнерімен танылған, əдет-ғұрып, салт-санаға жетік жігіт ағасы атқарған. Беташарды міндетті түрде ер адам айтады. Беташар жырын айтқан адам ел-жұртты, ағайын-туысты таныстырып, жас келіннің орны мен міндеттерін, оған ақыл-кеңестерін айтып болған соң, оның бетін қамшымен немесе ақ шүберек бай- ланған таяқпен ашқан. Сыр өңіріндегі Те- реңөзекте қамшы орнына қызыл матаны қамысқа жалғап байлайды. Ондағы қызыл мата жас түскен келінді тіл-көзден сақтау- ды білдірсе, қамшы – келін өзімізге берік, қамыс – тұқымы өрбіп, қаулап өссін деген- ді білдіреді. Келін бетін қамыспен ашу Сыр өңірінде ғана ұшырасады. Соңғы кездері домбырамен де ашу үрдіс алды. Беташар қазақтың дәстүрлі үйлену рәсімінің бір бөлігі ретінде Қазақстан ау- мағында және Қазақстаннан тыс жер- лерде тұратын этникалық қазақтар ара-