Тайган салуу: священная связь охотника, собаки и добычи

TAIGAN SALUU:

THE SACRED BOND

BETWEEN HUNTER,

HOUND, AND PREY

Aibek Samakov Adviser to the National Commission of the Kyrgyz Republic for UNESCO, Cultural Heritage and Humanities Unit, University of Central Asia Amid the vast alpine meadows, mountain valleys, and rugged mountain ranges of Kyrgyzstan, a centuries-old tradition continues to echo through the wind: Taigan Saluu, the practice of hunting with Taigan, the revered Kyrgyz hound. More than a method of subsistence, Taigan Saluu is a cultural institution rooted in the intimate relationship Тайган жана бүркүт менен мергенчи - Hunter with Taigan and Golden Eagle ган таберикти сактоо гана эмес, келечекке салым кошуу да болуп саналат. Ал жама- аттар үчүн Туруктуу өнүгүү максаттарына (ТӨМ), айрыкча дайыма керектөө, гендер- дик теңчилик жана климатка ыңгайлашуу менен байланышкан мүдөөлөргө жетүү мүмкүнчүлүгүн берет. Азыркы сүрөтчүлөр, дизайнерлер жана уздар куракты мода, ички жасалга жана жалпы искусствого айкалыштыруу- нун жаңы жолдорун издеп жатышат. Кээ бирлери салттуу оймо-чиймелерди жана түстөрдүн түркүмүн сактаса, башкалары заманбап түстөр жана абстракттуу форма- лар менен эксперимент жасап жатышат. Бирок эки учурда тең курактын маңызы – майда бөлүктөрүнүн биримдигин түзүү идеясы өзгөрүүсүз бойдон калууда. Кы- ргызстанда устат сабактар жана билим берүү программалары аркылуу курак кол өнөрчүлүк эле эмес, жумуш ордун таап, чыгармачылык менен алектенүү жана элге аралашуу мүмкүнчүлүгүн жаратуучу маданий таяныч катары да үйрөтүлөт. Көр- гөзмөлөр, фестивалдар жана устат-шакирт сабактарында жайылтылуучу курак өнөрү кыргыздарды жаңы мүмкүнчүлүктөр ме- нен эзелки рухий башатты байланышты- рып келет. Курактын касиети анын көп катмарлуу маани-маӊызында. Бул бир эле учурда материалдык объект жана философиялык ойдун туюнтулушу; аялдардын салты жана социалдык метафора; өткөндүн мурасы жана келечек үчүн ресурс да болуп сана- лат. Жупуну жашоо муктаждыгынан жара- лып, бир кезде жалаӊ гана колго тигилген курак азыр өнүгүп-өркүндөөгө шыктанды- рган таалим булагы болуп калды. Ыкчам өзгөрүү жана санариптик аб- стракция сайын басымдуулук кылып жаткан азыркы дүйнөдө курак кылдат, күй- үмдүү мамиле менен жаралуучу нерсе- лердин коомдогу баалуулугун эске салат. Бул көөнө мурас – катып калган эстелик эмес, күнүмдүк иштерде, кездеме кесин- дилерин чебер кол жана сергек эс менен ажайып мүлккө айлантуучу керемет ку- булуш. In the modern era, Kurak has taken on new forms and meanings. It is increasingly recognized as a symbol of sustainable living and upcycling, a practice that transforms waste into beauty and tradition into innovation. In a time of growing concern over environmental degradation and overconsumption, Kurak offers a compelling model of circular thinking. Through this lens, intangible cultural heritage like Kurak is not only about preservation but about progress. It helps communities contribute to the United Nations Sustainable Development Goals (SDGs), particularly those related to sustainable consumption, gender equality, and climate adaptation. Contemporary artists, designers, and craftspeople are finding new ways to integrate Kurak into fashion, home décor, and public art. While some pieces maintain traditional motifs and color schemes, others experiment with modern palettes and abstract forms. In both cases, the essence of Kurak, that is the idea of creating unity from fragments, remains intact. Workshops and educational programs across Kyrgyzstan have begun to teach Kurak not only as a craft but as a tool for cultural empowerment, offering employment, creative expression, and community engagement. Through exhibitions, cultural festivals, and intergenerational learning, Kurak continues to bind Kyrgyz people to their roots, even as they adapt to new environments. This resilience of Kurak lies in its layered meanings. It is at once a material object and a philosophical statement; a women’s tradition and a societal metaphor; a heritage of the past and a resource for the future. While its origins are humble, born out of scarcity and stitched by hand, it has become a form of knowledge that endures, evolves, and inspires. In a world increasingly shaped by rapid change and digital abstraction, Kurak offers a tactile reminder of what it means to build something slowly, with care, and in community. It affirms that heritage is not a fixed monument but a dynamic process, something that lives in everyday actions, in the joining of hands, and in the humble magic of fabric turned into memory marmots, wolves, and even mountain goats. In traditional Kyrgyz hunting, Taigans work in tandem with large birds of prey such as eagles. In earlier times, it was a key method of providing food and furs for nomadic households. But the hunt was never viewed as mere sport or utility; it was carried out with strict ethical codes. The hunter was expected to approach nature with humility, taking only what was needed and showing gratitude to the animal spirit. The act of releasing the Taigan was often accompanied by quiet prayers, signaling that hunting was as much a spiritual undertaking as a physical one [40]. Each aspect of the hunt was steeped in custom. The Taigan, often raised alongside horses and falcons, was treated with great reverence. It was customary to never strike or scold the dog; instead, the hunter built trust and mutual understanding through care, feeding, and shared daily routines. When a Taigan succeeded in catching game, the best pieces of meat were often reserved for the dog as a mark of honor. In some regions, special ceremonies were held to name the hound or to mark its first successful hunt, celebrating its place as a full member of the household. Taigans were also associated with ancestral heritage. Oral histories recount tales of legendary hounds who could outrun birds in flight or bring down a wolf with a single strike. These stories, passed from generation to generation, gave the Taigan a mythic status. In some Kyrgyz clans, particular bloodlines of dogs were bred and protected, with detailed genealogies maintained for prized hounds similar to the way horses were cherished and tracked. A good Taigan was seen as a reflection of its owner’s honor, patience, and skill. During the Soviet period, Taigan Saluu was actively discouraged, and some of the traditional practices associated with it were lost or driven underground. State policies on wildlife conservation, collectivized agriculture, and breed standardization conflicted with the informal, community- based systems of Kyrgyz hunters. Many Taigan bloodlines were diluted, and the cultural knowledge surrounding their care and training began to wane. Yet, in remote – бул аны сыйлаган белги болот. Кээ бир аймактарда атайын бир тайган үчүн азем өткөрүлүп, анын биринчи олжолуу кели- шин белгилеп, анын үй-бүлө үчүн кадыры канчалык бийик экенин көрсөтүшкөн. Тайган салуу – ата-бабалардан калган мураска калган салт. Уламыштарда куштан озуп же карышкырды бир тиштеп эле өл- түргөн иттер жөнүндө айтылат. Муундан муунга өтүп келе жаткан мындай аӊыз кептер тайганды мифтик деӊгээлде даӊа- залаган. Кээ бир кыргыз урууларында билермандар иттин айрым тукумдарын асылдандырып, коргоп, асыл тукум жыл- кыдай эле тегине карап барктап келиш- кен. Жакшы тайган ээсине окшоп намы- скөй, өжөр жана шамдагай болот дешкен. Совет доорунда тайган салууга чектөө коюлгандыктан, кээ бир салттуу өнөрлөр жоюлуп же көмүскөдө калган. Жапайы жа- ратылышты коргоо, айыл чарбасын кол- лективдештирүү жана жаныбарлардын тукумун стандартташтыруу жаатындагы мамлекеттик саясат кыргыз мергенчи- леринин бейформал бирикмелеринин ишмердигине карама-каршы келген. Тай- гандардын көптөгөн тукумдары жабыгып, иттерди таптоо өнөрү унутула баштаган эле. Бирок алыскы тоолуу аймактарда тай- ган таптап, аӊчылыкка чыгуу салты сакта- лып, ага тиешелүү жөрөлгөлөр аткарылып турган. Кыргызстан эгемендикке жеткенден бери салттуу аңчылыкка жана тайган күтүүгө байланышкан маданий мурастарга кызыгуу күчөдү. Жергиликтүү жамааттар, мергендер, селекционерлер жана мада- ният активисттер бул жааттагы билимдер- ди калыбына келтирип, жаш муундарга өткөрүп берүү үчүн биригип жатышат. Ит- тердин көргөзмөлөрүндө жана фестивал- дарында азыр тайган улуттук маанидеги асыл тукум катары баркталат, ал эми салт- туу аңчылык өнөрүн көрсөткөн мелдеш- тер көбүнчө саяпкерлер же мүнүшкөрлөр менен бирге өткөрүлгөндүктөн, салбуурун элге кеӊири таанылууда. Бул иш-чаралар – жөн гана эскини жаӊыртуу эмес. Бул кадимки устат-шакирт сабактарында улуулар жаштарды тай- ган таптоого, анын сырын, тилин билүүгө жана кам көрүүгө үйрөтүшөт. Буга байла- гыз космологиясын, адептик ченемдерин жана көчмөн турмуштун ийкемдүүлүгүн чагылдырган жашоо мүнөзү, мында аңчы- лардын чеберчилиги сыналат, табияттагы теӊ салмактуулук сакталат. Бүгүнкү күндө тайган салуу – кыргыз иденттүүлүгүнүн эскирбес символу болуп саналат, ал эми тайган аңчынын шериги эле эмес, руханий жана улуттук символ катары да баркталат. Тайган – кылымдар бою көчмөн кыр- гыздар асылдандырып, таптап келген ит тукуму. Жергиликтүү селекционерлер Саймалуу-Таш сыяктуу атактуу петрогли- фтердин таштарына элеси чегип түшүрүл- гөн иттерди тайгандар деп эсептешет. Ма- нас эпосунда тайгандарды жана салттуу аңчылыктын жүрүшүн сүрөттөгөн саптар да бар [39]. Көкүрөгү жайык, өпкөсү демдүү, куйругу чыгырык тарткан, өтө тез чуркайт, жытка сезгич жана көзү курч тайган Бор- бор Азиянын бийик тоолуу шартына эң сонун ыңгайлашкан. Башка иттерден айы- рмаланып, тайган өжөр, суукка да чыдайт, ошондуктан карлуу тоолордо аңчылык кылууга абдан ылайык келет. Адатта бул иттер ээси жана анын жакындарына жак- шы имерилип турат. Тайган түлкү, суур, карышкырды алат, тоо текелерди да кууп, мергенчилердин тушуна айдап келет. Кыргыз аңчылары тайганды бүркүт сыяктуу алгыр куштар менен да чогуу салышат. Көчмөн доордо куш агытып, иш салган мергендер бүтүн- дөй айылдын калкын азык, аӊ тери менен камсыздап турчу экен. Бирок аңчылык эч качан жөн гана спорт же пайда табуу иши эле болгон эмес; ал адептик бекем эре- желердин чегинде жүргүзүлгөн. Аӊчылар жаратылышка этият мамиле жасап, ысы- рапка жол берген эмес, керегинче гана алып, жаныбардын рухуна таазим кылган. Аңчылык – рухий да, физикалык да аракет болгондуктан, тайганды агытарда аӊчы күбүрөп тилек айтчу [40]. Аңчылык бардык жагынан каада-салт- ка шайкеш жүргүзүлгөн. Көбүнчө жылкы жана шумкар менен чогуу өскөн тайган- дын баркы бийик болгон. Алгыр итти эч качан урганга, ага орой унчугууга болбойт; аӊчы итти жакшы багып, күн сайын таптай берчү. Тайган олжосун кармаганда, эттин эң жакшы жеринен кесип итке беришчү between humans, animals, and the natural world. It is a way of life that reflects Kyrgyz cosmology, ethical codes, and nomadic adaptability, where the pursuit of game is both a test of skill and a ritual of respect. Today, Taigan Saluu stands as a living symbol of Kyrgyz identity, and the Taigan itself is celebrated not only as a hunting companion but as a spiritual and national emblem. The Taigan is a unique breed of hound developed over centuries by Kyrgyz nomads. Local Taigan breeders believe that the images of dogs etched on the stones found on famous petroglyph sites like Saimaluu- Tash represent the first-known depictions of Taigan. Manas epic also contains verses describing the Taigan hounds and traditional hunting practices [39]. With its deep chest, strong lungs, curved tail, and exceptional speed, sense of smell, and sight, the Taigan is perfectly adapted to the high-altitude terrain of Central Asia. Unlike other hound breeds, the Taigan is also noted for its endurance and resistance to cold, making it an ideal companion for hunting in the snow-covered mountains. Traditionally, these dogs are raised and trained from an early age, forming deep emotional bonds with their human families. The practice of Taigan Saluu [lit. “releasing the Taigan”] involves using the hound to chase and capture wild game such as foxes, Тайгандар - Taigans these events about famous hunts, loyal dogs, or moments of mutual rescue between hunter and hound continue to enrich Kyrgyz oral heritage. In this way, the Taigan lives not only in action but in narrative. In modern times, Taigan Saluu is increasingly recognized as a model of ecological and cultural sustainability. The use of trained hounds to hunt selectively without firearms, traps, or large-scale impact offers lessons in ethical wildlife interaction. The practice demonstrates a form of traditional ecological knowledge where balance, not domination, guides the human- animal relationship. It also resonates with current global conversations about climate adaptation and sustainable livelihoods. As rural communities seek to maintain cultural identity while navigating modern challenges, Taigan Saluu offers both a source of pride and a practical framework for resilience [41]. Moreover, the symbolism of the Taigan has expanded into broader narratives of Kyrgyz unity and cultural sovereignty. In art, literature, and national iconography, the Taigan often appears alongside the horse and the golden eagle forming a trinity of nomadic grace, endurance, and vision. These animals are not just part of Kyrgyz history; they are active symbols of a worldview that values relationship, adaptability, and mutual respect. As an element of intangible cultural heritage, Taigan Saluu encompasses a wide range of traditional knowledge systems ranging from breeding and veterinary care to landscape navigation, storytelling, and ritual. It is not a singular event but a lifelong practice, carried out in harmony with the seasons, the animals, and the land. It connects past to present, youth to elders, and humans to the wild. And most importantly, it continues to be lived. In the swift silhouette of a Taigan chasing across the snow, in the quiet word between a hunter and his dog, in the shared breath of mountain air, there endures a tradition shaped by time, tempered by spirit, and guided by trust. Taigan Saluu is not just about hunting. It is about kinship. It is about memory. It is about a way of being in the world that listens, learns, and never runs alone. ыңгайлашуу жана бейпил жашоо жолдо- ру жөнүндөгү заманбап идеяларга шай- кеш келет. Азыркы шарттарда маданий өзгөчөлүктү сактоого умтулган айылдык- тар үчүн тайган салуу сыймыктанууга, бай- гер жашоого өбөлгө түзгөн мүмкүнчүлүк- төрдүн бири болуп калды [41]. Тайгандын символикасы кыргыздар- дын биримдиги жана маданий эгемен- диги жөнүндөгү баяндарда кеңири чеч- меленет. Искусстводо, адабиятта жана улуттук сүрөттөрдө, оймо-чиймелерде тайган көбүнчө ат жана алтын түстүү бүр- күт менен бирге элестетилип, көчмөн- дөрдүн сымбаттуулугун, чыдамкайлыгын жана көрөгөчтүгүн бириктирип чагылды- рылат. Бул жаныбарлар Кыргызстандын маданий тарыхынын бир бөлүгү эле эмес; алар – мамилелерди, шайкештикти жана өз ара сый-урматты барктаган дүйнө таа- нымдын урунттуу символдору. Бейзаттык маданий мурастын элемен- ти катары тайган салуу тукумду асылдан- дыруу жана ветеринардык кам көрүүдөн баштап мейкиндиктеги багыттарды анык- тоо, баяндоо жана ырым-жырымдарга чей- ин салттуу билимдердин кеңири түркүмүн камтыйт. Бул бир жолку иш-чара эмес, өмүр бою жыл мезгилдерине, жан-жаны- барлардын өзгөчөлүктөрүнө жана жер өӊүтүнө шайкеш жүргүзүлүүчү тажрыйба болуп саналат. Ал өткөн доорлор менен азыркыны, улуу менен кичүүнү, адам ме- нен жапайы жаратылышты тутумдашты- рат. Эң негизгиси, бул салт азыр да жашап, өнүгүүсүн улантууда. Тайгандын кар жирей зуулдап бараткан элесинде, мергенчинин итке айткан кобур сөзүндө, тоодогу абанын салкынында мез- гил агымы менен калыптанып, эрктүүлүккө жана ишенимге негизделген салт чагыл- дырылат. Тайган салуу – жөн гана аңчылык эмес. Бул тектештик. Бул эс тутум. Бул жа- шоо демин уга билген, үйрөнүп, эч качан жалгыз кетпеген мүнөз. ныштуу каргы, куржун жана кышкысын итке кийгизгенге жамынчы жасоо боюнча кол өнөрчүлөрдүн тажрыйбасы да сакта- лып калган. Аңчылардын аӊыз айтылып калган окуялары, мисалы, ээсине иттин жакшылык кылганы, өлүмдөн куткарып калганы сыяктуу баяндар кыргыздын ула- мыштарында өзгөчө орунду ээлейт. Ошен- тип, тайгандар тоолордогу, талаа-түздөгү аӊчылык учурунда эле эмес, тарбиялык мааниси бар баяндарда да жашап келет. Бүгүнкү күндө тайган салуу экология- лык жана маданий туруктуулуктун үлгүсү катары көбүрөөк таанылууда. Ок атуучу куралсыз, капкансыз же жапырт иш-ара- кеттерсиз эле тандалма аңчылык кылуу- га үйрөтүлгөн иттерди агытканда, жара- тылышты бүлгүндөн сактап, адеп-ыйман талаптарын эске алуу мүмкүнчүлүгү көп болот. Бул тажрыйба үстөмдүк эмес, тең салмактуулукка таянуучу салттуу экологи- ялык билимдерди чагылдырат, климатка mountain regions, families quietly continued the practice, keeping alive the stories, rituals, and techniques that define Taigan Saluu. Since Kyrgyzstan’s independence, there has been a growing revival of interest in traditional hunting and the cultural heritage associated with the Taigan. Local communities, hunters, breeders, and cultural activists have come together to restore this knowledge and pass it on to younger generations. Dog shows and festivals now honor the Taigan as a national breed, and competitions that celebrate traditional hunting skills, often held in conjunction with horseback games or falconry, bring new visibility to the practice. These gatherings are more than reenactments; they are living workshops where elders teach youth how to train, communicate with, and care for a Taigan. Craft knowledge, such as making collars, saddlebags, and winter coats for the hounds, is also being preserved. The stories told at Тайгандар менен мергенчи - Hunter with Taigans «Жомок» каньону, Ысык-Көл облусу «Fairy Tale» canyon, Issyk-Kul region Боз үйдү орнотуу - Setting up of a yurt ры, ошондой эле элдин башкарууга жана чечимдерди кабыл алууга катышуусунун символу катары сакталып келет. макулда- шуу. Ал көчмөн демократиянын байыркы ийкемдүү, мунасалуу жана текши камтуучу өзөгүн түзөт, анын баалуулуктары азыркы доордо деле баркталууда. Курултай сөзү түрк элдеринин тилин- де “кур” (“түз”, “негизде”) этишинен келип чыккан. Тарыхый жактан алганда, курул- тай улуттук же уруулук маанидеги маселе- лерди: коргонуу, согуш, кол куроо, башчы тандоо же талаш-тартыштарды талкуулап чечүү үчүн чакырылган кеңеш же жалпы жыйын болгон. Аксакалдар менен башчы- лардын кадыры бийик болсо да, курултай тикелей тескөө түзүмү болгон эмес. Анын күчү ар кандай жааттардын, уруулардын жана коомдук катмарлардын сөзүн угуз- ган горизонталдуу мүнөзүндө болгон. Ык- чам аракет, жан сактоо жана кызматташуу өзгөчө мааниге ээ болгон ошол доордо мындай коомдук диалог пайдалуу да, жа- шоо үчүн өтө зарыл да болгон. Курултай дайыма эле бир жерде өт- көрүлгөн эмес. Эл каерде чогулса (бийик жайлоодо, дарыянын жээгинде же ыйык тоонун этегинде), курултай ошол жерде уюштурулган. Алыс-жууктан өкүлдөр ат- чан келип, жаңылыктарды айтып, датта- нууларды жеткирип, элдин сунуштарын ортого салышкан. Алар өздөрүн жибер- ген калктын кызыкчылыгын коргоп, элдин атынан сүйлөгөн. Тегерете же уй мүйүз тарта отуруп, катышуучулар бир нече күн- гө созулушу мүмкүн болгон талкууларды өткөрүшчү, кээде бул арада уюштурулган түркүн жөрөлгөлөрдү, аш-тойлорду жана башка аземдүү иштерге да катышчу. Жый- ындын максаты талаш-тартыш эмес, элдин эркин билдирген бирдиктүү чечимге – му- насага жетишүү болгон. Мунаса курултайдын өзөктүү принци- би болгон [42]. Макул болбогондордун үнү угулбай кала турган көпчүлүк добуш тутумдарынан айырмаланып, курултайда бир пикирге келгенге чейин ар кандай көз караштарды камтууга өбөлгө түзүлчү. Диа- логго жана өз ара түшүнүшүүгө басым жа- саган бул жыйында көчмөндөрдүн саясий маданиятынын өзөктүү баалуулуктары: өзүнчөлүктү урматтоо, бийлик жааттары- democracy, which is flexible, dialogical, and inclusive, whose values continue to resonate in the modern world. The word kurultai comes from the Turkic root kur- meaning «to assemble, to build» or «to found.» Historically, the kurultai was a council or general assembly convened to deliberate on matters of national or tribal importance. These included decisions about going to war, forming alliances, electing leaders, or resolving disputes. While chieftains and elders held positions of respect, the kurultai was not a top-down structure. It drew strength from its horizontal character, where voices from various clans, tribes, and social strata could be heard. In a world shaped by movement, survival, and cooperation, such collective dialogue was not only practical, it was vital for survival. The kurultai had no fixed location. It could be convened wherever the community had gathered, e.g., on a high plateau, by a river, or near a sacred mountain. Participants would arrive on horseback, often after long journeys, carrying news, grievances, and proposals. They brought with them the concerns of their people and the weight of their lineage. Sitting in a circle or open field, the participants engaged in days-long discussions, sometimes interspersed with rituals, feasts, and ceremonies. The goal was not simply to debate but to arrive at consensus, a shared course of action that reflected the collective will. Consensus was central to the kurultai ethos [42]. Unlike majority-rule systems that may sideline dissenting voices, the kurultai sought to include multiple perspectives until agreement could be reached. This emphasis on dialogue and mutual understanding reflects core values of nomadic political culture: respect for autonomy, balance among power centers, and the belief that strength arises from unity, not domination. The kurultai was not about silencing opposition but about finding a path forward together. In the Kyrgyz context, the kurultai played a key role in shaping the political imagination. From the legendary Manas epic to historical accounts of tribal confederations, the image of warriors and elders gathered in open

КУРУЛТАЙ: АТ ЖАЛЫНДАГЫ

ДЕМОКРАТИЯ

Айбек Самаков Кыргыз Республикасынын ЮНЕСКО иштери боюнча Улуттук комиссиясынын кеңешчиси, Борбор Азия университетинин маданий мурас жана гуманитардык илимдер бөлүмүнүн кызматкери Көчүп-конуп жашаган коомдун ынты- магын чыӊдоо, бийликтин эл менен ма- милесин бекемдөө зарыл болгон мез- гилдерде кыргыз уруулары жамааттык башкаруунун курултай деп аталган өзгөчө формасын иштеп чыгышкан. Курултай эч качан эскинин саркындысы болбогон, ал бүгүнкү күндө да Кыргызстандын сая- сий турмушунда элди жана чечим кабыл алуучуларды бириктирген жыйын ката-