Көк-бөрү: живое наследие кочевого духа

KÖK-BÖRÜ:

LIVING HERITAGE

OF THE NOMADIC SPIRIT

Cholponai Usubalieva-Grischuk Aigine Cultural Research Center Kök-Börü is more than just a traditional equestrian sport. It is a living embodiment of the Kyrgyz people’s nomadic spirit, where strength, speed, and inherited knowledge converge [8]. Passed down from generation to generation, Kök-Börü is rooted in centuries-old customs that reflect the social structures, warrior ethos, and sacred cosmologies of Central Asian pastoral life. Today, it remains one of the most vibrant expressions of intangible cultural heritage in Kyrgyzstan, connecting local communities and uniting Turkic peoples across borders through shared traditions and identity [9]. Көк бөрү таймашы - Kök-börü Game 2001-жылы Көк бөрү эл аралык ассо- циациясы түзүлүп, 2017-жылы бул оюн ЮНЕСКОнун Адамзаттын бейзаттык ма- даний мурастар тизмесине киргизилген. Бүгүнкү күндө Кыргызстанда эле эмес, Казакстанда, Россиянын түрк тилдүү ай- мактарында, Өзбекстанда, Тажикстан- да, Түркияда да кеңири таралган. Бүткүл дүйнөлүк көчмөндөр оюндары сыяктуу фестивалдар дүйнөнүн бардык бурчунан келген көрүүчүлөрдү өзүнө тартып, оюн- дун эл аралык таанылышын өбөлгө түздү. Көк бөрү даректүү тасмаларда, адабиятта жана көркөм сүрөт өнөрүндө кеӊири ча- гылдырылууда. Мисалы, Чыңгыз Айтма- товдун «Жаныбарым Гүлсары» повестинде жана Netflix Home Game (2020) даректүү тасмасында абдан таасирдүү сүрөттөл- гөн. Мэлс Акынбеков, Карабек Артыкбаев өңдүү сүрөтчүлөр оюндун динамикасын, руханий күчүн азыр улуттук музейлерде сакталып турган сүрөттөрүндө чагылды- рышкан. Расмий макамы аныкталып, дүйнө жүзүнө тааныла баштаганы менен, көк бөрү элет жерлеринде дагы эле элдик салттуу оюн катары ойнолууда. Көпчүлүк улакчы- лар бул үчүн атайын билим алышпайт, би- рок аталарынан, жашы улуу туугандарынан жана кошуналарынан иш жүзүндө үй- рөнүшөт. Көбүнчө балдар кичинекейинен баштап эле эшекчен улак тартып машыгат, чоӊойгон сайын аймактык мелдештерге катышуу үчүн атчан улак тартууга көнүгө беришет. Көк бөрү оюну жаңы шарттарда өркүндөтүлүп жатса да, аны үйрөтүүнүн иштиктүү жолдору дагы эле колдонулуп жатат. Көбүнчө жер-жерлерде улак тартыш үй-бүлөлүк аш-тойлорго же коомдук маа- нидеги мааракелерге, майрамдарга кара- та уюштурулат. Мында оюндарды жаш-ка- ры, улуу-кичүү, эркек-аял дебей баары кызыгып көрүшөт. Негизинен көк бөрү оюну – мураскер- лик менен өжөрлүктүн символу. Ал салт- туу оюндар четке сүрүлүп, стандартташты- рылган спорт басымдуулук кылган совет доорунда деле жоюлуп кеткен жок. Ошол мезгилде деле ал айылдарда ойнолуп, уну- тулбай сакталып келген эле, эгемендикке жетишкенден кийинки мезгилде кайрадан оожалды. Бүгүнкү күндө ал жөн гана зоок from Chingiz Aitmatov’s novella Farewell, Gulsary! to the 2020 Netflix documentary Home Game. Artists like Mels Akynbekov and Karabek Artykbaev have depicted the game’s dynamism and spiritual force in paintings now housed in national museums. Despite its institutionalization and global recognition, Kök-Börü continues to thrive as a grassroots tradition in rural communities. Most players are not professionally trained but learn by doing—from fathers, uncles, and neighbors. Many begin on donkeys before graduating to horses, slowly acquiring the knowledge and confidence to join regional games. This deeply embodied form of learning ensures that Kök-Börü remains rooted in everyday life, even as it evolves to meet new demands. It is not uncommon for local tournaments to be organized around family celebrations or community festivals, where the game functions as a shared cultural language that cuts across age, gender, and status. At its heart, Kök-Börü is a symbol of continuity and resilience. It has survived attempts at suppression during the Soviet era, when traditional games were discouraged in favor of standardized sports. Yet it persisted in the countryside, kept alive by memory and muscle, until it could re-emerge in the Көк бөрү таймашы, 2014 Дүйнөлүк көчмөндөр оюн- дары - Kök-börü Game clan, land, and honor. These qualities elevated the game beyond mere entertainment; it became a cultural institution in which courage and social responsibility were tested and displayed. Today, Kök-Börü is played across Kyrgyzstan under different regional names such as ulak tartysh, torpok tartysh, alaman ulak, and jer ulak [12]. The traditional form, alaman ulak, remains especially popular in the south, where large numbers of riders (sometimes over two thousand) compete in sprawling open fields without formal teams or referees. Despite its informal rules, the game still begins with blessings from elders and community prayers. The goat or calf carcass is often heavier than in the sport version, and the prize for the winner is sometimes shared among several allied players. At the end of the game, the meat is traditionally cooked and distributed among the poor, reinforcing the game’s role in sustaining communal bonds and redistributive ethics. In contrast, the sportified version of Kök-Börü was officially formalized in 1994 with defined rules, standardized fields, and team-based competition. The first state tournament took place in 1997, and the game was institutionalized with the founding of the Kök-Börü Federation of the Kyrgyz Republic in 1998. Played with 12-player teams over three 15-minute periods, the sport version is held in stadiums with clearly marked goals (taikazan), regulated weights for the goat carcass (typically 32–35 kg), and safety protocols for both horses and riders. This professionalization has not only elevated Kök-Börü ’s profile but also opened it to international audiences. In 2001, the International Kök-Börü Association was established, and by 2017, the game was inscribed on UNESCO’s Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity. Today, it is practiced not only in Kyrgyzstan but also in Kazakhstan, Turkic regions of Russia, Uzbekistan, Tajikistan, and Türkiye. Festivals such as the World Nomad Games have further enhanced the game’s international appeal, attracting audiences from across the globe. Kök-Börü is increasingly featured in documentaries, literature, and visual arts каадалык мүнөзү жалпы баалуулуктарды, рухий ишенимдерди жана коомдук би- римдикти бекемдеген. Бул оюн көчмөн жаштарды жоокер- дик жактан даярдоо үчүн да мааниге ээ болгон. Анын ыкчамдыгы жана катаалды- гы эбегейсиз күчтү, шамдагайлыкты жана тактикалык ой жүгүртүүнү талап кылуучу таймаштын шарттарына туура келген. Көк бөрү аркылуу жигиттер атка чыйрак, жо- ого курч мүнөзүн, өжөрлүгүн калыптан- дырып, биргелеше аракеттенүүгө, топту баштап жүрүүгө үйрөнүшчү. Такымга ба- скан улакты атаандаштарына жулдурбай чекке жеткирип таштоо үй-бүлөнү, жер- ди, ар-намысты коргоонун белгиси бол- гон. Бул жагынан оюн жөн гана көңүл ачуу эмес, кайраттуулукту жана социал- дык жоопкерчиликти сынаган, өрнөгүн көрсөткөн маданий институтка айланган. Бүгүнкү күндө көк бөрү Кыргызстан- дын ар кайсы аймактарында улак тар- тыш, торпок тартыш, аламан улак жана жер улак деген аталыштар менен бел- гилүү [12]. Аламан улактын салттуу фор- масы түштүктө өзгөчө популярдуу, анда улакчылардын (көк бөрүчүлөрдүн) саны- на чек коюлбайт – кээде эки миңден ашык чабандес катышат, оюн өтө кенен талаа- ларда өткөрүлөт. Серкенин же торпоктун тулкусу, адатта, командалар тарткандагы- га салыштырмалуу салмактуу келет. Ал эми көк бөрүнүн спорттук верси- ясы 1994-жылы расмий түрдө аныкта- лып, эрежелер, оюн талаасынын чекте- ри стандартка салынып, бирдей сандагы улакчылардан турган командалар мелде- ше баштаган. Республикалык деӊгээлде- ги биринчи турнир 1997-жылы өтүп, 1998- жылы Кыргыз Республикасынын Көк бөрү федерациясы түзүлгөн. 12 адамдан турган командалар спорттук формада ойношот, беттеш ар бири 15 мүнөттөн үч таймга созулат, оюн талаасынын чеги да аныкталып, эки тайказан орнотулат. Сер- кенин тулкусу көбүнчө 32–35 кг тегере- гинде болот да, аттар менен улакчылар үчүн коопсуздук чаралары эске алынат. Кесипкөй (профессионал) нукка салуу көк бөрүнүн кадыр-баркын гана көтөр- бөстөн, аны эл аралык деӊгээлге алып чыгуу мүмкүнчүлүгүн да жаратты.

САНЖЫРА ЖАНА ЖЕТИ АТА:

ӨЗ-ТААНЫМДЫН ӨЗӨГҮ

Айбек Самаков Кыргыз Республикасынын ЮНЕСКО иштери боюнча Улуттук комиссиясынын кеңешчиси, Борбор Азия университетинин маданий мурас жана гуманитардык илимдер бөлүмүнүн кызматкери Кыргыз маданиятындагы эң терең та- мыр жайган салттардын бири санжыра – генеалогиялык билимди мураска оозеки өткөрүп берүү практикасы болуп саналат, бул ар бир адамдын өзүнүн ата-тегин жети муунга чейин унутпай жүрүүгө мүмкүндүк берет. Санжыра – бул уруктун, уруунун же бүтүндөй кыргыз элинин туугандык би- римдигин чагылдырган бүтүндөй баян. Буга ылайык ар бир кыргыз өзүнүн тегин кеминде жети муунга чейин билүүгө тий- иш. [13]. Бул эзелки салт – жөн гана жан са- нагын жүргүзүү жолу эмес, бүгүнкү күндө да инсандар аралык мамилелерди, жама- аттын биримдигин жана кыргыздардын маданий шайкештик сезимин аныктаган текти, эс тутумду жана социалдык ченем- дерди аныктоонун таасирдүү ыгы [14].