Редакционная заметка
Aibek Samakov Adviser to the National Commission of the Kyrgyz Republic for UNESCO, Cultural Heritage and Humanities Unit, University of Central Asia High in the mountains of Kyrgyzstan, nestled more than 3,000 meters above sea level in the rugged terrain of the Ferghana Range, lies a place of extraordinary beauty and mystery known as Saimaluu-Tash, or “Patterned Stone.” [23] This secluded plateau in the Jalal-Abad…
SAIMALUU-TASH: ROCK ART
OF THE ANCIENTS
Aibek Samakov Adviser to the National Commission of the Kyrgyz Republic for UNESCO, Cultural Heritage and Humanities Unit, University of Central Asia High in the mountains of Kyrgyzstan, nestled more than 3,000 meters above sea level in the rugged terrain of the Ferghana Range, lies a place of extraordinary beauty and mystery known as Saimaluu-Tash, or “Patterned Stone.” [23] This secluded plateau in the Jalal-Abad region is home to one of the largest and most significant collections of petroglyphs in Central Asia. With over 90,000 Саймалуу-Таш петроглифтери, Жалал-Абад облусу Saimaluu-Tash Petroglyphs, Jalal-Abad region Саймалуу-Ташты биринчи жолу ХХ кылымдын орто ченинде советтик архео- логдор системалуу түрдө изилдегени ме- нен [27], анын мааниси жергиликтүү тур- гундарга байыртадан бери эле белгилүү. Акыркы он жылдыктарда илимий кызыгуу- нун өсүшү жана маданий кайра жаралуу шары эстеликке жаңы көңүл бурууга өбөл- гө түздү. Окумуштуулар, сүрөтчүлөр жана педагогдор аскадагы сүрөттөрдү сактап ка- луу жолдорун издеп, алардын баалуулугун жалпы коомчулукка түшүндүрүүгө аракет- тенип келет. Көргөзмөлөр, даректүү тасма- лар жана мектеп программалары аркылуу Саймалуу-Таштын улуттук байлык катары гана эмес, адамзаттын дүйнөлүк мурасы ка- тары да маанилүүлүгү баса белгиленип жа- тат [28]. Саймалуу-Ташка массалык туризм дагы эле аз таасир этет. Алыста жайгашканды- гы петроглифтерди бүлгүндөн жана тебе- ленип кетүүдөн сакталышына шарт түзөт, бирок ошол эле учурда бул азыркы кезде аларды коргоону кыйындатат. Климаттын өзгөрүшү, табигый эрозия жана мал жаюу кээде таштардын бүтүндүгүнө коркунуч келтирет. Бирок жергиликтүү элдин би- лимине, ыйык жайларды урматтоого жана муундар аралык таалимге негизделген жа- ратылышты коргоо иши келечекте жакшы мүмкүнчүлүктөрдү берет. Саймалуу-Ташка археологиялык эстелик эле эмес, маданий мейкиндик катары да мамиле кылуу менен кыргыз коомдоштуктары бул байыркы табе- риктин мураскерлери экенин ырасташат. Бейзаттык маданий мурастар тизме- гинде Саймалуу-Таш өзгөчө орунду ээ- лейт. Петроглифтер өзүнчө материал- дык объектилер болгону менен, руханий ишенимдерди, ырым-жырымдарды жана космологиялык дүйнө таанымды алар ча- гылдырган билим системалары бейзат- тык мааниге ээ. Сүрөттөрдү чегип түшүрүү түйшүгүнүн өзү жана ар бир символдун артындагы окуялар жана оозеки жетки- рилип келген түшүнүктөр муундарды би- риктирген көзгө көрүнгүс нукту түзөт. Бул эстеликтерди жабык музейдеги айнек капталган текчеге коюу же биротоло жа- зып-сызып алуу мүмкүн эмес – алар салт- ты улантуу, баян айтып берүү жана жама- аттык эс тутум аркылуу гана сакталат. integrity. Nonetheless, community-led approaches to safeguarding rooted in local knowledge, respect for sacred landscapes, and intergenerational education offer promising paths forward. By treating Saimaluu-Tash not only as an archaeological site but as a cultural landscape, Kyrgyz communities reaffirm their role as stewards of this ancient legacy. In the context of intangible cultural heritage, Saimaluu-Tash holds a special place. Though the petroglyphs themselves are tangible, the knowledge systems they reflect, the spiritual beliefs, rituals, and cosmologies, are intangible. The act of engraving, the stories behind each symbol, and the meanings passed through oral traditions form an invisible thread connecting generations. These elements cannot be put behind glass or frozen in time; they must be nurtured through continued engagement, storytelling, and communal remembrance. Саймалуу-Таш петроглифтери, Жалал-Абад облусу Saimaluu-Tash Petroglyphs, Jalal-Abad region reflect a continuity of reverence that stretches back thousands of years. The meaning of the petroglyphs remains a subject of scholarly debate and community interpretation. Some images clearly depict rituals, e.g., shamans in horned headdresses, figures with raised arms, or humans dancing in circular formations. Others may be cosmological charts, totemic emblems, or visual prayers. The sun is a recurring motif, often appearing as a radiant disk or a deity- like face, suggesting the centrality of solar worship in these early belief systems. The animals, too, are not merely decorative, they may represent clan symbols, protective spirits, or metaphors for human qualities such as strength, speed, and endurance. One of the most compelling aspects of Saimaluu-Tash is the way it bridges past and present, myth and materiality. For the Kyrgyz people, whose nomadic traditions emphasize movement, memory, and connection to land, this rock art is not simply archaeological data. It is part of a living heritage. It reflects a worldview where every stone has a spirit, every mountain a story, and every path a meaning. In this sense, Saimaluu-Tash is not just a place to be studied but a place to be experienced, a site where historical consciousness and spiritual imagination continue to intertwine. Although it was first systematically documented by Soviet archaeologists in the mid-20th century [27], the significance of Saimaluu-Tash has long been known to local communities. In recent decades, increased scholarly interest and cultural revitalization efforts have brought new attention to the site. Researchers, artists, and educators have explored ways to protect the rock art while also sharing its value with wider audiences. Exhibitions, documentaries, and school programs now highlight the importance of Saimaluu-Tash not only as a national treasure but as a global heritage of humankind [28]. Saimaluu-Tash remains relatively untouched by mass tourism. The remote location helps shield the petroglyphs from vandalism and over-visitation, but it also makes monitoring and conservation difficult. Climate change, natural erosion, and occasional grazing threaten the stones’ ээ болгон ыйык мейкиндик. Жергиликтүү уламыштарда ал ата-бабалардын, таби- яттын жана асман жандыктарынын рух- тары жашаган ыйык жер катары айтылат. Илгери бул жерге перзент таппай жүргөн аялдар бала тилеп, элдик табыптар көзгө көрүнбөс (кайып) дүйнө менен баарлашуу үчүн ырым-жырымдарды жасашкан [26]. Азыркы кезде деле зыяратчылар сүт азык- тарын, токоч, боорсок алып келип, Кыргы- зстандын башка ыйык жерлериндегидей эле бадалдарга чүпүрөк байлап коюшат. Бул жөрөлгөлөр миңдеген жылдардан берки сыйынуу салттары унутулбай сакта- лып келгенин көрсөтүп турат. Бул петроглифтер илимий чөйрөдө дагы эле талкууланып, эл арасында түрдүүчө чечмеленип жүрөт. Кээ бир сүрөттөрдө, ми- салы, мүйүздүү баш кийимчен бакшылар- дын ырым-жырым жасап жатканы, тегере- те тизилип адамдарды колдорун көтөрүп алып бийлегени даана чагылдырылган. Башкаларын космологиялык схемалар, то- темдик символдор же тиленүү учурлары деп чечмелесе болот. Күндүн элеси эӊ көп тартылган – көбүнчө жаркыраган тегерек же кудайдын жүзү катары элестетилген – бул алгачкы диний ишенимдерде күн эӊ ыйык деп эсептелгенинен кабар берет. Жаныбарлардын сүрөтү жөн гана кооздук үчүн кошумча тартылган – алар урук-уруу- лардын сыйынуу объекти, колдоочу касиет, күч-кубат, ыкчамдык жана чыдамкайлык сыяктуу адам сапаттарын метафоралык нукта чагылдырышы мүмкүн эле. Саймалуу-Таштын эң башкы өзгөчөлүк- төрүнүн бири – анын байыркы менен азы- ркыны, миф менен материалдуулукту ай- калыштыргандыгы. Көчмөн тиричилиги ыкчам кыймылга, эс тутумга жана жер ме- нен киндиктеш байланышка негизделген кыргыздар үчүн бул аска таш сүрөттөрү – жөн гана археологиялык маалыматтар эмес. Бул көөнөргүс мурастын бир бөлүгү. Ал ошол ар бир таштын деми, руху, ар бир тоонун тарыхы, ар бир жолдун мааниси бар деп билген дүйнө таанымды чагылды- рат. Бул жагынан алганда, Саймалуу-Таш – дагы көп жылдар бою изилдене турган гана жер эмес, тарыхый аң-сезим менен руханий фантазия айкалышкан табынуу жайы дагы. Саймалуу-Таш петроглифтери, Жалал-Абад облусу Saimaluu-Tash Petroglyphs, Jalal-Abad region
КОШОК: ЭС ТУТУМ ДЕМИ
Айбек Самаков Кыргыз Республикасынын ЮНЕСКО иштери боюнча Улуттук комиссиясынын кеңешчиси, Борбор Азия университетинин маданий мурас жана гуманитардык илимдер бөлүмүнүн кызматкери Кыргыз элинин эң эзелки оозеки салт- тарынын бири кошок – кылымдар бою муундан муунга өтүп келе жаткан сөөк коюунун терең экспрессивдүү формасы. Кыргыз оозеки поэзиясынын эң байыр- кы формаларынын бири болгон кошок – бул жөн гана маркумду жоктоо жөрөл- гөсү эмес, эс тутумдун, иденттүүлүктүн жана маданий улантуучулуктун шааниси
