Кошок: плачи как память

KOSHOK:

LAMENTATIONS AS MEMORY

Aibek Samakov Adviser to the National Commission of the Kyrgyz Republic for UNESCO, Cultural Heritage and Humanities Unit, University of Central Asia Among the most enduring oral traditions of the Kyrgyz people is the koshok, a deeply expressive form of funeral lamentation that has been passed down for centuries. As one of the oldest forms of Kyrgyz oral poetry, koshok is far more than a moment of mourning; it is a ritualized expression of memory, identity, and cultural continuity [29]. In the koshok, grief becomes language, and loss becomes a Кошок айтуу - Koshok (Kyrgyz traditional lamentation) Саймалуу-Таштын мааниси айрыкча азыркы маселелер менен үндөшүп турат. Дүйнө жүзүндөгү элдер жаратылыш жана ата-бабалардын мурасы менен байла- нышты калыбына келтирүү жолдорун из- деп жаткан бүгүнкү кезде Саймалуу-Таш сыяктуу жерлер биз үчүн жашоонун таби- ятка үстөмдүк кылуу эмес, анын баркына жетүүгө, бир багыттуу прогресске эмес, циклдүүлүккө негизделген башка ыкта- ры да бар экенин түшүнгөн салттуу кыр- гыз дүйнө таанымын эске салат. Сайма- луу-Таштын байыркы сүрөтчүлөрү тышкы дүйнө менен тыгыз байланышта жашаш- кан. Алардын таш куралдар менен жа- раткан жана жөрөлгөлүк мааниси тереӊ чийме-сызмалары – бул сабырдуулукка, дилгирликке, угуп-туя билүүгө үндөгөн илгерки доорлордун доошу. Кыргызстанда ар түрдүү маданий му- растар дагы эле баркталып жаткандыктан, Саймалуу-Таш терең маани-мазмундун жана мураскерликтин улуттук симво- лу бойдон калууда. Бул – өнөр, руханият жана пейзаж тутумдашкан жер, өткөн до- орлордун элеси ташка чегип түшүрүл- гөн ыйык мейкиндик. Бирок бул кыргы- здар ой жүгүртүү, сыйынуу жана сүкүт чалуу үчүн дайыма келип турган көөнөр- гүс мурас мейкиндиги дагы болуп сана- лат. Жазуу-сызуусу бар таштар тарыхтын шыбырын, жылдыздардын элесин же адамдар илгеркилерден калган белгилер- ден маанисин түшүнүүгө дайым кандай умтулуп келгенин эскертип турат – муну ар ким өз дареметине жараша уга билет. Moreover, Saimaluu-Tash resonates deeply with contemporary concerns. At a time when societies worldwide are seeking ways to reconnect with the environment and with ancestral knowledge, sites like Saimaluu- Tash remind us of alternative ways of being such as traditional Kyrgyz worldviews rooted in reverence rather than domination over nature, in cycles rather than linear progress. The ancient artists of Saimaluu-Tash lived in close relationship with their surroundings. Their carvings, etched with stone tools and infused with ritual meaning, are enduring messages across time, inviting us to slow down, look closely, and listen. As Kyrgyzstan continues to honor its diverse cultural heritage, Saimaluu-Tash stands as a national symbol of depth and continuity. It is a place where art, spirituality, and landscape converge, a sacred space where the past has been literally inscribed in stone. But it is also a space of living heritage, where Kyrgyz people continue to walk, reflect, pray, and dream. The stones speak, and each visitor hears something different, a whisper from history, a pattern of stars, or a reminder of how human beings have always sought meaning in the markings we leave behind. According to oral historians and manaschys (Manas epic performers), the great heroic epics of the Kyrgyz such as Manas, Kurmanbek, Er Tabyldy, and others find their origin in the koshok. It is said that these epic cycles began as lamentations sung at the funerals of legendary heroes, where the intensity of grief gave rise to long, poetic narratives that not only mourned the hero’s death but also recounted their deeds, lineage, and place in history. Over time, these koshok- based eulogies expanded and evolved, becoming the multi-generational epics that now stand as towering achievements of Kyrgyz oral literature. This transformation from lament to legend reveals the koshok as both a point of origin and a vital thread in the oral tapestry of the Kyrgyz [33]. It highlights how expressions of grief can carry the seeds of cultural memory, transforming loss into legacy. In this way, koshok is not only a lament for what is gone, but a medium through which what is most valued can endure: courage, loyalty, kinship, and love for the land. The epic stories that emerged from funeral laments continue to resonate because they were born of real sorrow, grounded in real lives, and shaped by the collective desire to remember and make meaning of the human journey. Although koshok is typically performed by women, men too participate in the broader ritual context, and some epic singers have historically incorporated koshok-like passages into their recitations of hero tales. This blurring of genres points to the deep interconnection between mourning and storytelling in Kyrgyz culture. To tell a story, especially one of loss or valor, is to mourn in a certain way and to mourn through koshok is to begin the process of telling stories that matter. The longevity of the koshok tradition is a testament to its adaptability and emotional resonance. It has survived countless social and political changes, including the disruption of nomadic life, periods of Soviet repression, and the pressures of modernity. Through all of this, koshok has retained its central role in the Kyrgyz cultural psyche, proving that oral traditions rooted in emotion and community can withstand the test of time. In today’s ар биринде кошок кайгынын түзүмүн аны- ктап, аны туюнтууга, бөлүшүүгө жана эс ту- тумга айландырууга мүмкүндүк берет [32]. Дал ушул кошоктор аркылуу кыргыздар үн салат, маркумду барктап, чогуу сооронуу, кайгыдан арылуу процессин башташат. Бул салт маркумдун унутулбай, жамааттын оозеки тарыхынын бир бөлүгү болуп ка- лышын камсыздайт. Санжырачылар менен манасчылар- дын айтымында, кыргыздардын “Манас”, “Курманбек”, “Эр Табылды” жана башка баатырдык эпостору кошоктон башталган. Бул эпикалык түрмөктөр адегенде леген- дарлуу баатырларды акыркы сапарга уза- туу аземинде кошок иретинде айтылган. Ошондо кайгыруу деми менен баатырды жоктоп гана тим болбостон, анын даӊаза- луу иштерин, ата тегин жана тарыхтагы ор- дун баяндаган узун сабак ырлар чыккан. Убакыттын өтүшү менен жоктоо ырлары толукталып, кеңейтилип, бир нече муун- дагы баатырлар жөнүндөгү эпосторго ай- ланган – кыргыздын оозеки адабиятынын эң чоң өрнөктөрү ушундайча жаралган. Жоктоодон уламышка айланган баян- дар кыргыздардын сөз өнөрүндө кошок- тун теги да, орду да өзгөчө мааниге ээ экенин көрсөтүп турат [33]. Ал кайгы-ка- панын туюнтулушу маданий эс тутумдун үрөнүн кантип камтып, жоготууну мураска айландырарын көрсөтөт. Ошентип, кошок – өлгөндү жоктоо гана эмес, эң маанилүү баалуулуктарды: кайраттуулукту, берил- гендикти, боордоштукту жана мекенчил- дикти сактоого жол ачкан Сөз. Маркумду акыркы сапарга узатуу аземинен башат ал- ган эпикалык баяндар дайыма айтылып-у- гулуп келет, анткени чыныгы жашоого сиңип, адамдын өмүр жолунда эстелип, элдин мүдөөсүнө ылайык маани-маӊызга ээ боло берет. Кошокту көбүнчө аялдар кошот, бирок эркектер да айтып, жөрөлгөнүн шаанисин арттырган жагдайлар болот. Кээ бир айтуу- чулар баатырлар жөнүндөгү көркөм баян- га кошоктун элементтерин киргизишкен. Жанрлардын мындай айкалышуусу кыр- гыз маданиятындагы кайгы менен баян- дын ортосундагы терең байланыштуулу- гун көрсөтүп турат. Окуяны, айрыкча оор жоготуу же эрдик жөнүндө айтуу – аны өз- conduit for remembering the life and legacy of the deceased. Through its performance, communities not only mourn their dead but also reaffirm their collective values, histories, and emotional bonds. The practice of koshok is believed to have ancient origins, predating many of the more formalized literary traditions in the region. It occupies a central role in Kyrgyz funerary rites, where it is performed primarily by women, often close relatives of the deceased, who give voice to personal sorrow while also articulating the communal significance of the loss. The mourners, through rhythmic and melodic lamentations, recall the virtues, accomplishments, and relationships of the departed, crafting a narrative that situates the individual within the broader fabric of the community and the flow of time. Despite its personal tone, koshok is never just an individual outcry; it follows a recognizable poetic form that has been shaped and refined over generations. Typically delivered in regionally-specific sonic pattern, and often improvised in the moment, the lamentation draws on a vast repertoire of metaphors, imagery, and motifs that reflect the nomadic worldview and the spiritual beliefs of the Kyrgyz [30]. The earth, the sky, horses, mountains, and rivers are all invoked as witnesses to the passing of a soul, or as symbols of the depth of sorrow. A well- performed koshok evokes not only tears, but also a sense of continuity with the past, a past in which such laments have long served to anchor the community during times of upheaval and transition. The role of koshok in the Kyrgyz funerary tradition cannot be overstated. It accompanies key moments in the mourning process from the initial gathering around the body to the various commemorative rituals that follow burial [31]. In each of these stages, the koshok provides structure to grief, allowing it to be expressed, shared, and transformed into memory [32]. It is through these laments that the Kyrgyz give voice to sorrow, pay homage to the departed, and begin the collective process of healing. The tradition ensures that the deceased is not forgotten, but rather woven into the oral history of the community. [29]. Кошок кошкондо кайгы ырга салынат, маркумдун өмүр жолу, баскан изи эскери- лет. Кошок кошуу менен калайык өлгөн- дөрдү жоктоп гана тим болбостон, эзелки тарыхый баалуулуктарды, кайгы-капаны бир тартып, кубанычты бир көргөн тилек- тештикти, санаалаштыкты ырастайт. Фольклорчулар кошок кошуу салты тээ илгери, оозеки адабияттын башка жан- рларынан мурда жаралган деп эсепте- шет. Ал кыргыздардын аза күтүү жөрөл- гөлөрүнүн өзөгүн түзөт. Кошокту көбүнчө аялдар – маркумдун жесири, кыздары, ке- линдери жана башка жакындары кошот. Ар ким өз кайгысын айткандай сезилгени менен, азанын жалпыга тиешелүү маани- си да даана көрүнөт. Кошок кошкондор ук- кулуктуу обонго салып, маркумдун жакшы иштерин, пейилин, элге кылган кызматын, кийинки муундарга калтырган өрнөгүн эскеришет. Ошентип, кошок мезгил менен мейкиндиктеги биримдикке дем берген өзгөчө көрүнүш болуп саналат. Ар бир кошокчу жеке өзү айтса да, бул – бир эле адамдын кайгысы эмес, бүтүндөй элге көркөм сөз түрүндө жайылуучу, улам кийинкилерге өтүп туруучу салттуу нугу бар жөрөлгө. Кошок айтуунун обон, салт- туу кайрыктары боюнча жергиликтүү өз- гөчөлүктөрү бар. Элдин көчмөн доордогу дүйнө таанымын, руханий ишенимдерин чагылдырган метафоралар, салыштыруу- лар кеӊири колдонулуп, ошол эле учурда төкмөлүк өнөрдүн таасири менен жаӊы ыр саптар да жаралат [30]. Жер, асман, аттар, тоолор жана дарыялар бул жарыктан бир кишинин кетип жатканына күбө болго- нун же кайгынын канчалык терең экенин сүрөттөгөн символдор катары сүрөттөлөт. Эӊ мыкты кошоктор көз жаш төгүлгөн абалды эле эмес, өткөн менен келечек- тин үзгүлтүксүз байланышын да сездирет. Мындай кошоктор кылымдар бою элдин ар кандай оор кырдаалдарда кайратынан тайыбай, өз ара колдоону бекемдеп туру- шуна дем берип келген. Кыргыздын аза күтүү салтындагы ко- шоктун ролу өтө маанилүү. Ал сөөк коюу процессинин негизги учурларын – мар- кумдун жакындары чогулуп келгенден тартып кийинки эскерүү жөрөлгөлөрүнө чейин дайым коштойт [31]. Бул этаптардын үчүн кошок угуу же айтуу учуру да ата-ба- балар менен, жер менен жана кылымдар бою созулган салт менен катышын сезүү ыӊгайы да болуп саналат. Көптөгөн бей- заттык баалуулуктар унутулуп калуу кор- кунучуна кабылган азыркы доордо кошок айтылып, угулуп, жашоосун уланта берет. Кошоктун поэтикалык формасы абдан таасирдүү келет, бирок өзгөргүс калыпка салынган эмес. Кээ бир тематикалык жана стилистикалык элементтер: маркумга кай- рылуу, риторикалык суроолор, табияттын көрүнүштөрү менен салыштыруу ж.б. кай- таланса да, кошок жанрында чыгармачыл изденүүгө, көп түрдүүлүккө жана төкмөлүк ыкмаларды колдонууга жол берилет. Бул ийкемдүүлүк анын сакталып калышына жана орчундуулугун жоготпошуна шарт түзөт да, кошокчулардын чын ыкластуу кайгысын ырга салуу менен бирге салт- туу нуктан четтебей турушуна мүмкүндүк түзөт. Дал ушул жеке доош менен коом- дук салттын тең салмактуу айкалышы ко- шоктун эмоциялык тереӊдигин арттырып, элдин аӊ-сезимине тийгизер таасирин күчөтөт. Акыр аягында, кыргыздын кайталангыс маданий дүйнөсү аркылуу жалпы адам- заттын кайгыны жеӊүүдөгү тажрыйбасына көтөрүлгөндүктөн, кошок айтуу салты сак- талып келет. Ал кайгыны жашыруу же ба- суу керек эмес; анын баркын билип, көр- көм нукта туюнтуу жана жакындар менен бөлүшүү керек деп үйрөтөт. Ошентип, ко- шок кошуу салты кайгыны жеке адам эмес, жалпы эл, көркөм Сөздүн деми менен жеӊет деген чындыкты ырастайт. Байыркы оозеки чыгармачылык салты катары кошок кыргыздардын баатырды- кты, эрдикти жана мезгил агымын кабыл- доо жөндөмүн калыптандырууну дагы эле улантууда. Ал бир эле учурда кайгы-муӊду туюнтуп, андан жаралуучу баянды ырга са- лат. Кошок аркылуу маркумдар алыстаган сайын бүдөмүк тарткан көлөкө эмес, жал- пы эс тутумда жашаган тирүү элес болуп, кийинкилердин эсинде ыр менен калы- шат. Ушул ыӊгайдан алганда, кошок кыр- гыздардын өздүгүн туюнтуучу таасирдүү салт, элдин оозеки мурастарын сактоого негиз болуучу бекем тирек бойдон кала берет. mourners to speak from the heart while still engaging with a shared cultural form. It is this balance of personal voice and communal tradition that gives koshok its emotional depth and social power. Ultimately, koshok endures because it addresses a universal human experience such as loss through a uniquely Kyrgyz lens. It teaches that grief is not something to be silenced or hidden, but something to be honored, articulated, and shared. In this way, koshok affirms a vision of community in which sorrow is not borne alone, but voiced collectively, woven into poetry, and carried forward as memory. As an ancient oral tradition, koshok continues to shape the way Kyrgyz people understand death, heroism, and the passage of time. It stands as both a mirror and a vessel reflecting the pain of loss, and preserving the stories that emerge from it. Through koshok, the dead are remembered not in silence, but in song; not as distant shadows, but as living presences within the memory of the community. In this sense, koshok remains a powerful expression of Kyrgyz identity and one of the most enduring pillars of Kyrgyz oral heritage. Kyrgyzstan, koshok is still heard at funerals in villages and towns alike, performed by elders who carry the rhythms of grief in their voices, and by younger people who are learning to inherit and sustain this legacy. Beyond its role in funeral rites, koshok has become a symbol of cultural resilience. It reminds the Kyrgyz people of the strength of their oral heritage, and of the profound ways in which emotion, memory, and artistry are interwoven in their culture. For many, the act of listening to or performing a koshok is also an act of connecting to ancestors, to the land, and to the unbroken line of tradition that stretches across centuries. In a time when many intangible cultural practices are at risk of being forgotten, koshok continues to be lived, spoken, and felt. The poetic form of koshok is deeply expressive, yet it is not rigidly fixed. While certain thematic and stylistic elements recur such as addresses to the deceased, rhetorical questions, or the invocation of nature, the genre allows for creative variation and spontaneous expression. This flexibility is key to its survival and relevance, enabling гөчө түрдө жоктоо дегенди билдирет; ко- шок кошуу менен жоктоо – маанилүү оку- яларды айтуу жараянын баштоо дегенди билдирет. Кошок кошуу салтынын туруктуулугу анын ыңгайлашуу мүмкүнчүлүгүн жана эмоциялык күчүн көрсөтүп турат. Ал көптө- гөн социалдык жана саясий өзгөрүүлөрдө, анын ичинен көчмөн жашоо доору бүт- көндөгү советтик репрессия мезгилинде жок болуп кетпей, азыркы замандагы та- таал жагдайга да туруштук берүүдө. Ошен- тип, кошок кыргыздардын рухий аң-сези- миндеги маанисин жоготпой, коомдогу эмоциялык маданияттын көөнөргүс баа- луулугу экенин далилдеди. Бүгүнкү күндө Кыргызстанда кошоктун муӊдуу, мукам до- ошу аза күтүү аземинде айылдарда да, ша- арларда да жаӊырат, аны айтууга жаштар да үйрөнүп жатат. Аза күтүүдөгү жөрөлгө болгондон тыш- кары, кошок маданий туруктуулуктун да символу болуп калды. Ал кыргыз элине оозеки мурастын дареметин, улуттук ма- данияттагы эмоция, эс тутум жана өнөрдү жуурулуштурган таасирин эстетет. Көптөр Кошок айтууга даярдалган боз уй - Yurt prepared for koshok lamentation [34]. Көчмөн турмуштун шартында пайда болгон курак бүгүнкү күндө кыргыз би- римдигинин негизги бөлүгү бойдон кал- ган чыгармачылыктын, туруктуулуктун жана эриш-аркак мамиленин баалуулугун чагылдырат. Кездеме кесиндилерин кооз, бышык жана символикалык мааниси бар буюмга айландыруу менен, курак бейзат- тык маданий мурастын да жаӊырып, кубу- луп туруучу тереӊ мазмунун камтыйт. Курак жасоо өнөрү көчмөн жашоодо кездеме колдонула баштаган доорлор- до жаралган [35]. Кездеме сейрек жана баалуу болгон ошол мезгилде кыргыз аялдары кийим-кечеден же тиричилик буюмдарынан артып калган эң майда ке- синдилерди да таштанды кылбай сактап чогултууну адатка айлантышкан. Башка аялдар шыпырындыга кошуп ийе турган бул кыйкындыларды уздар арыдан бери кураштырып, татаал геометриялык оймо- лорго айлантышчу, жылуу, кооз, символ- дук мааниси да бар нерселерди жасашчу. Ушул жагынан алганда, курак – бул аймак- тагы молчулуктан эмес, зарылчылыктан, камкордуктан жана тапкычтыктан жарал- ган кол өнөрчүлүктүн эң байыркы түр- лөрүнүн бири. Курак – ыкма эле эмес, философия дагы. Ал эң майда, анча маанисиздей көрүнгөн бөлүктөр да чыдамкайлык менен, мак- саттуу кураштырылганда бүтүн, пайдалуу жана бышык нерсеге айланышы мүмкүн экенин көрсөтөт. Ошондуктан курак кы- ргыз коомунун биримдигин туюнткан та- асирдүү метафора болуп саналат. Курак жамынчыдагы ар бир кесиндинин түсү, формасы жана кездемеси ар башка болот, бирок алар чогуу бир оймону түзөт. Дал ошондой эле турмуштук тажрыйбасы, теги жана үнү ар башка болгон адамдар би- риккенде коомдун ынтымагын жана күчүн бекемдейт. Жамынчы түркүн түстүү кесин- дилерден куралгандай эле, коом дагы көп түрдүүлүк жана жалпы максат менен жа- шайт. Салт боюнча, курак өнөрү муундан муунга, негизинен энеден кыздарга му- расталып келген. Кыздар бул өнөрдү ки- чинесинен үйрөнө башташкан, апасы менен чоң энесинин жанында отуруп, уламыш-жомокторун угуп, чебер колдору relating, and remembering. Rooted in the realities of nomadic life, Kurak reflects values of creativity, resilience, and interdependence that remain central to Kyrgyz identity today. Through the act of transforming fabric scraps into beautiful, functional, and symbolic items, Kurak captures the essence of intangible cultural heritage: living, evolving, and deeply meaningful. The origins of Kurak can be traced back to the earliest stages of textile use in nomadic cultures [35]. In times when fabrics were scarce and precious, Kyrgyz women developed the practice of collecting even the smallest scraps of cloth left over from making clothing or household items. Nothing was wasted. Rather than discard what seemed useless, craftswomen would carefully assemble these fragments into bold and intricate geometric patterns, thus creating warmth, beauty, and symbolism from what others might overlook. In this sense, Kurak is potentially one of the oldest known crafts in the region, born not from abundance but from necessity, care, and ingenuity. More than a technique, Kurak is a philosophy. It teaches that even the smallest and seemingly insignificant pieces, when brought together with patience and purpose, can form something whole, useful, and enduring. This has made Kurak a powerful metaphor for Kyrgyz society itself. Each patch in a quilt is different in color, shape, and origin, yet together they create a unified pattern. In the same way, individuals with diverse experiences, backgrounds, and voices contribute to the strength and cohesion of the community. The quilt, like society, thrives on cooperation, diversity, and shared purpose. Traditionally, Kurak was a skill passed from generation to generation, primarily through the women of the family. Girls would begin learning the craft at an early age, sitting beside their mothers and grandmothers, listening to stories and watching their hands move expertly with needle and thread [36]. The process was intimate and communal, combining technical knowledge with moral and emotional learning. The fabric itself often held personal significance: scraps from a father’s coat, a grandmother’s dress,

КУРАК: ЭС ТУТУМДУН, БИРИМ-

ДИКТИН ЖАНА ТУРУКТУУЛУК-

ТУН ЖАМЫНЧЫСЫ

Айбек Самаков Кыргыз Республикасынын ЮНЕСКО иштери боюнча Улуттук комиссиясынын кеңешчиси, Борбор Азия университетинин маданий мурас жана гуманитардык илимдер бөлүмүнүн кызматкери Кыргыз маданиятынын өзгөчөлүгүн аныктаган өнөрлөрдүн ичинен курак өз- гөчө орунду ээлейт. Бул жасалгалоо өнөрү эле эмес, ой жүгүртүү, баарлашуу жана эс тутумду бекемдөө ыгы да болуп саналат