Курак: лоскутная память, сообщество и устойчивость

KURAK:

A QUILT OF MEMORY,

COMMUNITY, AND RESILIENCE

Aibek Samakov Adviser to the National Commission of the Kyrgyz Republic for UNESCO, Cultural Heritage and Humanities Unit, University of Central Asia Among the many threads that weave through Kyrgyz culture, Kurak (a form of traditional patchwork quilting) stands out as one of the most ancient and enduring [34]. It is not only a decorative craft but a way of thinking, Курак - Kurak (Patchwork Textile Craft) ишенишкен. Кырк кесиндиден курак ко- омдун өз ара байланышын билдирет, ант- кени кесиндилерди адатта туугандары, кошуналары жана достору алып келишет. Ар бир кесинди менен баланы көпчүлүк- түн мээримине бөлөгөн жакшы сөз, тилек, бата келет да, жалпы эс тутумда сакталат. Үйлөнүү үлпөт ырым-жырымдарында да курактын мааниси зор. Курак түрүндө жасалган жууркан-төшөктөр, жаздыктар жана декоративдик буюмдар келиндин себи менен келет, ал үзгүлтүксүз карым-ка- тышты, өнүп-өсүү тилегинин жана акыл- мандыктын бир муундан экинчи муунга өтүшүн билдирет. Бул буюмдар көбүнчө ондогон жылдар бою сакталып, аздектеп сакталуучу таберикке жана үй-бүлө та- рыхынын көрүнөө архивине айланат. Жаш жубайларга бата берүү, ооруп калгандар- ды жылуулап, конокторду сыйлап жамын- туу жана үй ичин кооздоо менен, практи- калык жана терең эмоциялык мазмунду айкалыштыруу үчүн колдонулат. Курактын эстетикасы кыргыз космоло- гиясын жана көркөм туюмун чагылдырат. Куралган оймолор кызыл жана кара, ак жана жашыл, көк жана сары түстөрдүн даа- на контрасты менен мүнөздөлөт. Оймолор көбүнчө тумар, турна катар, найза курак жана бото көз түрүндө куралат [37, 38]. Бул символдор көбүнчө көчмөндөрдүн кол өнөрчүлүгүндөгү ала кийиз, шырдак жана жыгачка түшүрүлүүчү кеште сыяктуу баш- ка оймо-чиймелерине шайкеш келет да, жамандыктан коргоочу же жакшылык ыро- олоочу мааниге ээ болот. Айкалыштардын кайталанышы жана симметриясы эстети- калык шайкештикти эле эмес, адам менен жаратылыштын ортосундагы эриш-аркак- туу катышты да билдирет. Азыркы кезде курак жаңы формалар- га жана маанилерге ээ болууда. Барган сайын ал бейпил жашоо мүнөзүнүн жана “апсайклинг” (калдыктарды сулуулукка жана инновацияга айландыруу тажрый- басынын) белгиси катары кабылданууда. Курчап турган чөйрөнү коргоо жаа ысы- рапкорчулук маселелери курчуп жаткан азыркы кезде курак “айлампа ой жү- гүртүүнүн” таасын үлгүсү болуп калууда. Ушул жагынан алганда, курак сыяктуу бей- заттык маданий мурас – бул өткөндөн кал- featuring kurak patterns are prepared for the bride’s dowry (known as sep), symbolizing continuity, fertility, and the passing of wisdom from one generation of women to the next. These items often remain in use for decades, becoming heirlooms and visual archives of family history. They are used to bless couples, to cover the sick, to warm guests, and to decorate homes imbued with both functionality and profound emotional meaning. The aesthetic principles of Kurak reflect Kyrgyz cosmology and artistic sensibility. Most designs use strong contrasts such as red and black, white and green, or blue and yellow to create bold patterns like tumar [lit. amulet], turna katar [lit. a crane wedge], naiza kurak [lit. spear-shaped quilting] or boto göz [lit. camel calf’s eye] [37, 38]. These motifs often carry protective or auspicious meanings, echoing patterns found in other nomadic crafts such as felt carpets (shyrdak, ala-kiyiz) and wood carvings. The repetition and symmetry found in Kurak designs are not only pleasing to the eye but represent balance and harmony between humans and the natural world. Курак - Kurak (Patchwork Textile Craft) ийне-жипти кандай кылдат имерип жатка- нын көрүшкөн [36]. Өтө жекече да, жалпыга тиешелүү да болгон бул иштин жүрүшүндө техникалык көндүмдөрдү өздөштүрүү мо- ралдык жана эмоциялык таалим менен ай- калыштырылган. Кездеме да көбүнчө жеке мааниге ээ болгон: атанын чапанынан, чоң эненин көйнөгүнөн, мурдараак төрөлгөн балдардын жалаягынан кыркып алынган кесиндилердин баары үй-бүлөдөгү бир- диктүү эс тутумду алака-катыштарды бел- гилеп сактаган оймо-чиймелер болуп ти- гилген. Курактын өзгөчө символикалык жана жөрөлгөлүк мааниси жашоо циклиндеги ырым-жырымдарынан көрүнөт. Эң маа- нилүү салттардын бири – наристе төрөл- гөндө ага кырк башка кесиндиден көйнөк тигүү. Ымыркайга кийгизилген алгачкы кийимдердин бири ушул – ит көйнөк деп аталат. Бул ырым-жырым баланы ар балээ- ден сактайт, ага бейпилдик ыроолойт деп a sibling’s swaddling cloth stitched into patterns that preserved memory and kinship. The symbolic and ritual importance of Kurak is especially visible in life-cycle events. One of the most meaningful traditions associated with Kurak is the sewing of a shirt made from forty small fabric pieces for a newborn child. Known as it köinök [lit. dog’s shirt], this shirt is part of the baby’s first garments and is believed to offer protection and blessings. The forty patches represent the interconnectedness of the community, as they are traditionally contributed by relatives, neighbors, and friends. Each piece carries a prayer, a wish, or a memory, wrapping the child in collective goodwill and the fabric of belonging. This tradition illustrates how Kurak is not just an object but a living practice embedded in broader systems of care and solidarity. Similarly, Kurak is central to wedding rituals. Quilts, pillows, and decorative items Сайма түйүп жаткан кол өнөрчү - Craftswoman embroidering

ТАЙГАН САЛУУ:

МЕРГЕНЧИ, ИТ ЖАНА

ОЛЖОНУН ОРТОСУНДАГЫ

ЫЙЫК БАЙЛАНЫШ

Айбек Самаков Кыргыз Республикасынын ЮНЕСКО иштери боюнча Улуттук комиссиясынын кеңешчиси, Борбор Азия университетинин маданий мурас жана гуманитардык илимдер бөлүмүнүн кызматкери Кыргызстандын мейкин жайыттарын- да, тоо кыркалар арасындагы өрөөндөрдө кылымдар бою сакталып, шамал менен жарышкан тайган салуу салттуу өнөрү сак- талып келет. Бул азык табуу ыкмасы эле эмес. Тайган салуу – адам, жаныбарлар жана жаратылыштын тыгыз байланышына негизделген маданий көрүнүш. Бул кыр-