Курултай: демократия верхом

KURULTAI: DEMOCRACY

ON HORSEBACK

Aibek Samakov Adviser to the National Commission of the Kyrgyz Republic for UNESCO, Cultural Heritage and Humanities Unit, University of Central Asia In the Kyrgyz culture, where mobility was essential and authority had to travel with the people, the Kyrgyz tribes developed a distinctive form of collective governance known as the kurultai. Far from being a relic of the past, the kurultai endures today in Kyrgyz political landscape as formalized institution that connects people and decision-makers and as a symbol of participatory leadership and consensual decision-making. It embodies an ancient model of nomadic Курултай - Kurultai гү, кайраттуулугу да эске алынчу. Ал жүй- өлүү сүйлөп, жааттарды бириктирүү үчүн түркүн пикирлерди уга билген – бул жо- окердик шык-жөндөмдөй эле маанилүү болгон. Бул жагынан алганда курултай жоопкерчиликтүү лидерлик маданиятын өстүргөн; бийлик жогору жактан таңуулан- бай, элден шай болуп өсүп чыккан. Совет мезгилинде курултай сыяктуу салттуу саясий институттар жокко чыга- рылып, борборлоштурулган бир парти- ялуу башкарууга орун бошоткон. Ошого карабастан курултай идеясы кыргыздар- дын аң-сезиминен эч качан өчкөн эмес. Ал өзүн-өзү башкаруунун жана жамааттык акылмандыктын символу катары оозеки тарыхта, ырларда жана маданий эс тутумда сакталып калган. Аксакалдар жергилик- түү талаш-тартыштарды чечүү же коомчу- луктагы маанилүү чечимдерге бата берүү үчүн бейформал жыйындарга чогулуп, ку- рултайдын демин сездирип турушкан. 1991-жылы Кыргызстандын эгемендик- ке ээ болгон соӊ курултай түшүнүгү кай- радан коомдук талкууга түштү [43]. Ал эл жигердүү катышкан жаңы саясий мадани- яттын калыптануусуна багыт бере турган улуттук салт катары кабыл алына баштады. Ошондон бери конституциялык реформа- ларды, улуттук биримдикти жана орчундуу саясий маселелерди талкуулоо үчүн коом- дун өкүлдөрүн чогулткан түрдүү улуттук ку- рултайлар уюштурулуп, түрдүү форматтар сунушталып келди [44]. Кээде символика- лык же кеңеш берүүчү мүнөзгө ээ болгону- на карабастан, бул жолугушуулар демокра- тияны дүйнөлүк үлгүлөр боюнча эле эмес, жергиликтүү тажрыйба аркылуу да курууга болгон умтулуу бар экенин көрсөтөт. Азыркы кезде курултай башкаруунун иерархиялуу же өкүмчүл формаларынан жакшыраак экенин көрүүгө болот [45]. Ал демократия парламенттер же партиялар менен эле чектелбестигин эске салат. Де- мократия ат жалында, боз үйлөрдө же ачык асман алдында болушу да мүмкүн. Курултай буйруктарга эмес – талкууга, ти- решүүгө эмес – диалогго, мажбурлоого эмес – жамааттык катышууга басым жасайт. Бул жагынан алганда ал саясий кайра жа- ралуунун гана эмес, маданий туруктуулук- тун да символу болуп калды. governance and communal wisdom. Elders continued to gather in informal councils to resolve local disputes or bless community decisions, echoing the spirit of the kurultai in quieter ways. With the independence of Kyrgyzstan in 1991, the concept of the kurultai reemerged into public discourse [43]. It began to be invoked as a national tradition that could guide the development of a new, participatory political culture. Various national kurultais have since been organized, and various formats have been proposed [44], bringing together representatives from across society to discuss constitutional reforms, national unity, and pressing political issues. While their role has sometimes been symbolic or consultative, these gatherings reflect an ongoing aspiration to build democracy not just through imported models, but through locally rooted practices. In today’s world, the kurultai offers a compelling alternative to hierarchical or exclusionary forms of governance [45]. It reminds us that democracy need not be confined to parliaments or parties. It can also take place on horseback, in yurts, or under the open sky. It emphasizes process over decree, conversation over confrontation, and community over coercion. As such, it has become a touchstone not only for political revival but for cultural resilience. The kurultai also intersects with other elements of Kyrgyz intangible heritage. It is often accompanied by oral poetry, musical performances, and rituals that reinforce collective memory and moral values. The gathering is not just a political event, it is a cultural celebration. Food is shared, epics are recited, and elders are honored, creating a sense of continuity with the past and commitment to the future. In educational settings, the kurultai is increasingly used as a pedagogical tool. Schools and youth groups organize mock kurultais to teach students about dialogue, negotiation, and civic responsibility. These exercises help bridge the gap between heritage and modern citizenship, showing young people that participation and public voice are not foreign concepts, but part of their own cultural inheritance. deliberation is a recurring motif. In the Manas trilogy, for instance, Manas and his allies frequently convene councils to decide on military strategy, peace negotiations, or the selection of new leaders. These moments are depicted not only as political turning points but as spiritual acts of unity and shared fate. The kurultai also served as a stage for leadership selection. Chiefs, khans, and commanders were not simply born into power, they were elected or affirmed by their peers. Candidates had to demonstrate not only lineage but also wisdom, generosity, and courage. Their ability to speak persuasively, build alliances, and listen to others was as important as their battlefield prowess. In this sense, the kurultai fostered a culture of accountable leadership, where authority flowed from the people rather than being imposed upon them. During the Soviet era, traditional political institutions like the kurultai were suppressed or reframed within the logic of centralized, one-party rule. Yet the idea of the kurultai never disappeared from Kyrgyz consciousness. It lived on in stories, songs, and cultural memory as a symbol of self- нын ортосундагы тең салмактуулук жана “күч үстөмдүктөн эмес, биримдиктен ке- лип чыгат” деген ишеним чагылдырылат. Курултайдын жүрүшү оппозицияны басып салууга эмес, алгылыктуу жолду биргеле- шип табууга ылайыкталган. Кыргыз коомунда бирдиктүү саясий көз карашты калыптандыруу жагынан курул- тай негизги ролду ойногон. Ачык-айкын талкууга чогулган жоокерлердин жана ак- сакалдардын элеси “Манаста” да, уруулук конфедерациялар жөнүндөгү тарыхый ма- алыматтарда да көп сүрөттөлөт. Мисалы, Манас жана анын жаатташтары аскердик стратегия, тынчтык келишими же жаңы кол башчы шайлоо боюнча кеңешүүгө жыйылып турушкан. Эпосто бул саясий орчундуу чечим кабыл алган учурлар эле эмес, биримдиктин, тагдырлаштыктын ру- хий маанидеги далили катары да сүрөт- төлөт. Курултай башчы тандоо жолу да бол- гон. Көсөмдөр, хандар жана кол башчылар бийликти мурастап албай, көбүнчө алар- ды аксакалдар тандап, эл шайлаган – кээде теңтуштары да сунуштаган. Талапкердин ата-теги эле эмес, акылмандыгы, айкөлдү- Үчүнчү Элдик курултай (2024), Бишкек - Third People’s Kurultai (2024), Bishkek

БИТИК: ЭС ТУТУМ ЖАНА

БИРИМДИКТИН ЖАЗУУСУ

Айбек Самаков Кыргыз Республикасынын ЮНЕСКО иштери боюнча Улуттук комиссиясынын кеңешчиси, Борбор Азия университетинин маданий мурас жана гуманитардык илимдер бөлүмүнүн кызматкери Китептер, басма машине жана азыр- кы алфавиттер пайда болгонго чейин эле кыргыздардын жана башка түрк элдери- нин ата-бабалары өздөрүнүн ойлорун, ысымдарын, дубаларын, окуяларын ташка чегип жазышкан. Орхон-Енисей жазуусу же байыркы кыргыз жазуусу [47] же битик деп таанылган кылдат, бурчтуу тамгалар менен чегилген бул жазуулар түрк жазуу- сунун эң байыркы үлгүлөрүнүн бири бо- луп эсептелет. Ички Азиянын мейкин та- лааларындагы таштарга жана тоолордогу аскаларга оюп түшүрүлгөн бул тексттер алгачкы көчмөндөрдүн көп кылымдар ил- герки доошун бизге жеткирип, көчүп-ко- нуу, оозеки билимдерди мурастоо жана үй-бүлөлүк байланыштар аркылуу калып- танган маданияттагы кат-сабат, маданий өзгөчөлүк жана жамааттык эс тутумдун күбөсү болуп саналат. Битик жөн гана маалыматты жазуу ык- масы болгон эмес. Бул Борбор Азиянын көчмөн коомдору үчүн эс тутумду мате- риалдык түрдө бекемдөө мүмкүнчүлүгүн берген маданий табылга болгон. Кат-ка- барлар таш эстеликтерге, жыгач устундар- га жана сөөктөн жасалган шаймандарга чегилген, бул көчмөн малчылар коому са- баттуу болгонун тастыктайт. Битиктин эң белгилүү үлгүлөрү азы- ркы Монголиядагы Орхон дарыясынын жээктеринен жана Түштүк Сибирдеги Енисей (Эне сай) дарыясынын ойдуӊунан табылган. Кээде “байыркы кыргыз жазуу- су”, “байыркы түрк жазуусу” же “орхон-е- нисей жазуусу” деп аталуучу бул жазуу- ларды биздин замандын VIII кылымында Енисейдин жогорку агымында жашаган кыргыздар руна тамгасы менен түзгөн. Томсен, Радлов жана Малов [48] сыяктуу белгилүү түркологдор бул руна жазуула- ры кыргыздарга таандык деп эсептешкен,