Битик: письменность памяти и единства

BITIK: THE SCRIPT OF

MEMORY AND UNITY

Aibek Samakov Adviser to the National Commission of the Kyrgyz Republic for UNESCO, Cultural Heritage and Humanities Unit, University of Central Asia Long before books, printing presses, and modern alphabets, the ancestors of the Kyrgyz and other Turkic peoples carved their thoughts, names, prayers, and histories into stone. These inscriptions, written in the elegant angular script known as Bitik, also referred to as the Orkhon-Enesai script or Old Kyrgyz script [47], stand among the oldest known examples of Turkic writing. Etched into rock faces across the vast steppes and mountain valleys of Inner Asia, this script carries the voice of early nomads across time, a testament to literacy, cultural identity, and shared memory in a world shaped by movement, oral transmission, and kinship. Bitik [lit. carved] was not just a technical system for recording information. It was a cultural innovation that allowed the nomadic societies of Central Asia to anchor memory in a tangible form. This script was carved into stone monuments, wooden beams, and bone tools, affirming the presence of literate cultures even in mobile, pastoralist societies. The most well-known examples of Bitik come from the Orkhon River valley in present- day Mongolia and the (Yenisei) Enesai River [lit. Mother River] basin in southern Siberia. Dating as far back as the 8th century CE, these inscriptions were composed by the Kyrgyz people inhabiting Yenisei River in a runiform alphabet, sometimes called “Old Kyrgyz script,” “Old Turkic script” or “Orkhon- Enesai script.” Prominent Turkic studies scholars like Thomsen, Radlov, and Malov [48] posited that these runic inscriptions belonged to the Kyrgyz people, the most compelling evidence of which lies in the tamga’s, the tribal symbols, carved into these monuments [49]. While some scholars theorize that the script was borrowed from semitic, Iranian or Indian writing systems [50], the in- depth analysis of tamga’s showcase that In an era marked by polarization, disinformation, and disenchantment with democratic institutions, the kurultai reminds us of the power of face-to-face deliberation and collective decision-making. It invites a return to values of trust, accountability, and shared stewardship. Whether convened in a mountain village or adapted for national consultation, the kurultai continues to inspire visions of a democracy that is rooted in place, memory, and mutual respect [46]. As Kyrgyzstan navigates the complexities of the 21st century, balancing tradition and innovation, sovereignty and globalization, the kurultai remains a powerful guide. It stands as both a legacy and a possibility: an ancient practice with contemporary relevance, a form of governance shaped by the wind and the hoofbeat, by the circle and the word. It is, quite simply, democracy on horseback. Курултай Кыргызстандын бейзаттык мурасынын башка элементтери менен да эриш-аркак байланышкан. Ал көбүн- чө төкмөлүк өнөр, айтыш, жамааттык эс тутум жана адеп-ахлактык баалуулуктар- ды бекемдеген ырым-жырымдар менен коштолот. Себеби курултай саясий гана окуя эмес, маданий майрам да болуп са- налат. Дасторкон кенен жайылып, жомок- тор, дастандар айтылып, аксакалдар төрдө сый көрөт – бул өткөн мезгил менен үзгүл- түксүз байланышты жана келечекке умту- луу сезимин жаратат. Билим берүү мекемелеринде курул- тай педагогикалык усул катары көбүрөөк колдонулууда. Мектепте жана жаштар топ- торунда окуучуларга диалог, сүйлөшүү жүргүзүү жана жарандык жоопкерчилик- ти үйрөтүү үчүн моделдик курултайлар- ды уюштурушат. Бул тажрыйба-сабактар жаштарды катышуу жана коомдогу ачык талкуу бизге сырттан таӊууланган түшүнүк эмес, өзүбүздүн маданий мурастардын бир бөлүгү экенин көрсөтүп, эзелки баа- луулуктарды заманбап жарандык коомдун мүдөөлөрү менен айкалыштырууга мүм- күндүк берет. Кескин каршылашуу, маалыматты бур- малоонун айынан демократиялык инсти- туттардан элдин көңүл кала баштаган азы- ркы мезгилде курултай жеке ой жүгүртүү жана жамааттык чечимдерди кабыл алуу- нун дараметин эске салат. Ал ишеним, жо- опкерчилик жана биргелешкен башкаруу салтына кайтууга чакырат. Бийик тоодогу айылда болсун же улуттук деӊгээлдеги талкуулар түрүндө болсун, курултай жер- гиликтүү элдин эс-тутумунда сакталган жана аӊ-сезимине сиӊген демократиянын “улууга – урмат, кичүүгө – ызаат” ж.б. жобо- лорун түшүнүүгө жол ача берет [46]. Кыргызстан XXI кылымдагы татаал ма- селелерге туш болуп, салт менен инно- вацияны, эгемендик жана ааламдашууну айкалыштыруусу зарыл болуп турган кез- де курултай ишеничтүү таяныч бойдон калууда. Бул мурас да, мүмкүнчүлүк да бо- луп саналат: аргымактардын дүбүртү, аны коштогон шамалдын шоокуму угулуп, ка- рылар менен жаштар чогуу отуруп улаган Сөз учугу улана берет. Башкача айтканда, бул ат жалындагы демократия. Төртүнчү Элдик курултай (2025), Бишкек – Fourth People’s Kurultai (2025), Bishkek philosophical logics, rather than external borrowing [52]. The visual form of the script comprised of sharp, angular letters resembling runes was well suited to the tools and materials available to nomadic peoples. Unlike cursive scripts that require ink and paper, Bitik could be carved into wood, bone, metal, and rock, making it ideal for a mobile lifestyle. Its linear, vertical, and symmetrical design also made it aesthetically compelling, merging function with form in ways that continue to inspire contemporary artists and calligraphers. The Kyrgyz connection to Bitik is both historical [53] and symbolic. Many of the Yenisei inscriptions are attributed to the ancient Kyrgyz who inhabited the upper reaches of the Yenisei River before their migration to the Tien Shan mountains. These inscriptions, often memorials to fallen warriors, include names, tribal affiliations, praises, and appeals to spirits or ancestors, which include insriptions dedicated to Barsbek Khagan and Boyla Kutlug Yargan. They reflect a worldview where writing was not simply bureaucratic or utilitarian, but sacred, used to honor the dead, invoke blessings, and affirm collective identity. What makes Bitik remarkable is its capacity for unity across difference. Though spoken dialects among the Turkic tribes varied widely, the script was intelligible across linguistic boundaries [54]. A person from the Altai region, for instance, could read an inscription written by someone from the Syr Darya or the Enesai. In this way, Bitik functioned much like a shared cultural code, forging a sense of broader Turkic belonging long before the emergence of modern nation-states. Today, some scholars and cultural advocates suggest that the ancient Bitik script could serve as a model for a unified Turkic alphabet, an idea that reflects its deep symbolic and integrative potential. Bitik is not only a window into the past; it also plays a role in the cultural revival of Kyrgyz identity. In recent years, there has been renewed interest in studying, teaching, and creatively reinterpreting the ancient script. Museums, research institutes, and cultural organizations across Kyrgyzstan and the Turkic world have organized recurring жазуу системасынын өзөгүн түзүүгө да жараган. Мындай “сызык-бурчтуу” тамга- лар алгачкы көчмөн коомдордун дүйнөнү ыйык кудурет менен адамдардын кай- рат-күчүн, эзелки тектүүлүк менен кара- ма-каршылыкты теңдештире билген не- гизги маданий принциптери бар дүйнө таанымына шайкеш келген. Ошентип, би- тик сырттан көчүрүлгөн эмес, эне тилдин табиятынан жана философиялык логика- дан келип чыккан өзөктүү табылга болушу ыктымал [52]. Бул жазуунун руна тамгаларына ок- шоп жебенин учундай көрүнүшү көчмөн- дөрдүн колундагы шаймандар менен чегип түшүрүүгө ыңгайлуу болгон. Сыя менен кагазга ылайыктуу кыйгач тамга- лардан айырмаланып, битикти жыгачка, сөөккө, металлга жана ташка оюп түшүрүү оӊой, бул көчүп-конуп жүргөн элдин жа- шоо мүнөзүнө абдан шайкеш болгон. Би- тиктин вертикалдуу жана симметриялуу түз сызык жасалгасы да эстетикалык жак- тан таасирдүү болуп, көркөмдүгү менен колдонууга ыӊгайлуулугу айкалышкан, ошол доордогу таш чегер сүрөтчүлөрдү шыктандырган. Кыргыздардын битик менен байла- нышы тарыхый [53] жана символикалык мүнөзгө ээ. Енисейдеги көптөгөн жазуулар Тянь-Шанга көчүп келгенге чейин дарыя- нын жогорку жээктерин бойлой жашаган байыркы кыргыздарга таандык. Көбүн- чө курман болгон жоокерлерге арналган бул жазууларга ысымдар, уруулардын ат- тары, ата-бабалардын арбагын даӊазала- ган сөздөр, мисалы, Барсбек Каган менен Бойла Кутлуг Ярганга арналган тексттер кирет. Алар жөн гана бюрократиялык же күнүмдүк керектелүүчү каражат эмес, ыйык деп эсептелген дүйнө таанымды ча- гылдырат: битик өлгөндөрдү барктоо, бата тилөө жана жамааттык өзгөчөлүктү чагыл- дыруу үчүн колдонулган. Битиктин өзгөчөлүгү – анын айырмачы- лыктар аркылуу биримдикти түзүүгө ылай- ыктыгы. Түрк урууларынын арасында диа- лектинин көптүгүнө карабастан, жазуулар баарына бирдей түшүнүктүү болгон [54]. Мисалы, алтайлык адам сыр-дарыялык же енисейлик кишинин жазганын окуй алган. Ошентип, битик жалпы маданий код ката- the Bitik script emerged locally [51] from a dualistic philosophical system based on the symbolic union of two core graphic elements: a line (masculine/heavenly) and an angle or semicircle (feminine/earthly). These elemental shapes were not only used to denote tribal identities but also served as building blocks for the entire writing system. This «linear-angular» script reflected the worldview of early nomadic societies, where divine and earthly origins, genealogical continuity, and the balance between opposites were key cultural principles. Thus, the bitik script is likely to be a native invention shaped by internal linguistic and муну эстеликтерге чегилген тамгалардын, уруулук символдордун бар экендиги та- стыктап турат [49]. Кээ бир изилдөөчүлөр бул жазуу семит, иран же индиялык жазуу системаларынан өздөштүрүп алынган деп болжолдошот [50]. Бирок тамгаларды терең талдаганда, битик сызык (эркек/асман) жана бурч же жарым тегерек (аял/жер) түрүндөгү уӊгу- луу эки графикалык элементтин симво- ликалык айкалышы аркылуу дуалисттик философиялык системанын негизинде өз башатынан пайда болгонун [51] көрсөтүп турат. Бул жөнөкөй көрүнгөн эн белгилер урууларды таанытууга эле эмес, бүтүндөй Ташка тартылган битик (руникалык жазуулары) - Bitik (Runic Inscriptions) carved on the stone де айкалышуу менен айрым тамгалар ар түрдүү диалектилерде ар башкача айтыл- са да, түрк биримдиги түрдүү үндөрдү, уруулук топторду, көз караштарды жакын- даштырып турат. Битик шайкештик айыр- маны жокко чыгарбай, тескерисинче, аны бекемдеген элестетүү жана тил система- сы үчүн кошуп алуу жана өз ара урматтоо үчүн таасирдүү метафорага айланууда. Битиктин барктуулугу – ал техникалык каражат эле эместигинин далили. Алар дүйнө таанымдын, философиянын жана шайкештиктин нугу. Битик ар-намыс, эс ту- тум, жер менен байланыш жана жалпы үй- бүлөлүк баян баалуулуктарын чагылдырат. Ал өткөн доорлордогу интеллектуалдык мурасты азыркы мезгилдеги чыгармачы- лык менен байланыштырган ишеничтүү көпүрө болуп кызмат кылат жана бизди курчап турган дүйнө менен баарлашуу, эскерүү, элестетүү жана байланыш жолдо- ру жөнүндө ойлонууга үндөйт. this movement. It affirms that literacy is not the monopoly of sedentary civilizations, but a human capacity shaped by diverse ways of life. The script also carries a deeply ethical and philosophical meaning. One of the most remarkable features of Bitik is that its letters and inscriptions, though standardized in form, can be read and pronounced differently by speakers of various Turkic languages and dialects, each according to their own phonetic and grammatical harmony rules without compromising the intended meaning [55, 56]. This linguistic flexibility reflects a foundational principle of the Kyrgyz ethos: the value of unity through diversity. Just as individual letters come together to form meaningful words while retaining their unique sounds across dialects, so too does Turkic society embrace the coming together of diverse voices, lineages, and perspectives. Bitik thus stands as a powerful metaphor for inclusion and mutual respect, a visual and linguistic system where harmony does not erase difference, but rather celebrates it. By cherishing Bitik, local communities in Kyrgyzstan emphsize that scripts are more than technical tools. They are vessels of worldview, philosophy, and identity. Bitik embodies the values of honor, remembrance, connection to land, and shared ancestry. Bitik serves as a powerful bridge that links the intellectual legacy of the past with the creative possibilities of the present and invites reflection on the ways we communicate, commemorate, imagine and connect to our environments. exhibitions, workshops, and publications focused on Bitik inscriptions. Artists are incorporating the script into jewelry, textiles, and visual arts, transforming it into a living symbol of historical continuity and creative expression. Moreover, Bitik resonates with contemporary global conversations about Indigenous knowledge systems and endangered scripts. Around the world, traditional writing systems are being rediscovered and revalued for their cultural, symbolic, and philosophical richness. Bitik, as one of the few scripts developed by nomadic peoples, holds a unique place in ры колдонулуп, азыркы улуттук мамлекет- тер пайда болгонго чейин эле жалпы түрк биримдигин калыптандырган. Бүгүнкү күндө кээ бир илимпоздор жана маданият ишмерлери байыркы битик жазуусун бир- диктүү түрк алфавити катары колдонууну сунуштап жатат. Бул анын терең символи- калык жана данакерлик дараметин чагыл- дырат. Битик – өткөн доорлорго карай ачылуу- чу терезе гана эмес, кыргыз иденттүүлү- гүнүн маданий кайра жаралуу элементи. Акыркы жылдары байыркы жазууну үй- рөнүүгө, окутууга жана чыгармачылык ме- нен кайра карап чыгууга кызыгуу күчөдү. Кыргызстандын жана түрк дүйнөсүнүн музейлери, илимий институттары жана маданий уюмдары битик жазууларына ар- налган көргөзмөлөрдү, устат сабактарды уюштуруп, бул багыттагы эмгектерди ба- сып чыгарууда. Сүрөтчүлөр аны зергерчи- ликте, токулма жана көркөм сүрөт өнөрүн- дө колдонуп, аны тарыхый мурастуулуктун жана өздүк чыгармачылыктын таасирдүү символуна айландырышууда. Мындан тышкары, битик маселеси түп- күлүктүү билим системалары жана жого- луп бара жаткан жазуулар боюнча азыр- кы дүйнөлүк талкууларга үндөшүп турат. Дүйнө жүзүндө салттуу жазма системалар кайрадан ачылып, алардын маданий, сим- воликалык жана философиялык байлыгы бааланып жатат. Битик көчмөн элдер тара- бынан иштелип чыккан саналуу эле жазуу- лардын бири катары бул жаатта өзгөчө орунду ээлеп, сабаттуулук отурукташкан цивилизацияларга гана тиешелүү жетиш- кендик эмес, адамдын жашоодогу ар кан- дай жолдор менен калыптанган универ- салдуу жөндөмдүүлүгү экенин тастыктайт. Битик жазуусу да этикалык жана фило- софиялык терең мааниге ээ. Бул жазуунун эң көрүнүктүү өзгөчөлүктөрүнүн бири – ар кайсы түрк тилдеринде жана диалекти- леринде сүйлөгөндөр ар башкача окуп, айтышы мүмкүн болсо да, битик тамгала- ры жана чийими стандартка келтирилген- диктен, мааниси бурмаланбай сакталган [55, 56]. Тилдеги бул ийкемдүүлүк кыргыз маданиятынын көп түрдүүлүк аркылуу би- римдиктин баркталышын шарттаган не- гизги принцибин чагылдырат. Сөз ичин- Барсбек-Каган стеласы - Stela of Barsbek-Kagan Салттуу кыргыз тамактары - Traditional Kyrgyz Foods 25. Kia, A. (2022). Artistic traditions of Inner Eurasian cultures: Prehistoric, ancient, and medieval golden ages. Lanham, MD: Rowman & Littlefield. 26. Aigine Cultural Research Center. (2024, May 20). Getting to know the world of ancient petroglyphs: Saimaluu-Tash flying boat [Video]. Instagram. https://www.instagram.com/aigine_crc/reel/ C9tyc9yJvNu/ 27. Tashbaeva, K. (2019). K probleme datirovki bitreugol’nogo stilya v naskal’nom iskusstve Tsentral’noi Azii [On the problem of dating the bi-triangular style in the rock art of Central Asia]. In Drevnosti Vostochnoi Evropy, Tsentral’noi Azii i Yuzhnoi Sibiri v kontekste svyazei i vzaimodeistvii v evraziiskom kul’turnom prostranstve (novye dannye i kontseptsii) [Antiquities of Eastern Europe, Central Asia, and Southern Siberia in the context of connections and interactions in the Eurasian cultural space: New data and concepts] (pp. 213–215). Novosibirsk, Russia: Institute of Archaeology and Ethnography SB RAS. 28. Asilbekova, V. (2020). Kompleks petroglifov Saymaly-Tash — unikal’nyi pamyatnik iskusstva mirovogo znacheniya [The Saimaluu-Tash petroglyph complex: A unique monument of world significance]. Nauka, obrazovanie i kul’tura [Science, Education and Culture], 6(50), 100–107. 29. Köchümkulova, E. (2016). Kyrgyz funeral laments. In T. Levin, S. Daukeyeva, & E. Köchümkulova (Eds.), The music of Central Asia (pp. 198–233). Bloomington, IN: Indiana University Press. 30. Köchümkulova, E. (2018). Живым — почет, умершим — плач и причет (на основе полевых фоль- клорных материалов). Наука и инновационные технологии, (2), 64–71. 31. Köchümkulova, E. (2014). Re-Islamization in post-Soviet Kyrgyzstan: A case study of Kyrgyz funeral customs. In S. Abashin & A. von Kügelgen (Eds.), Central Asian intellectuals on Islam (pp. 269–312). Berlin, Germany: Klaus Schwarz Verlag. 32. Varaeva, J. M. (2020). The lament tradition of the Van Kyrgyzs: An example of a mother’s lament for her son. In Наследие предков и современный тюркский мир: Языковые и культурные аспекты (pp. 392–401). Bishkek, Kyrgyzstan: Kyrgyz-Turkish Manas University. 33. Anarbekova, V. E. (2019). Genre “koshok” in oral Kyrgyz folk art as a source of historical and ethnographic research. In Героический эпос и сказительское искусство народов Евразии: Сохранение, изучение и популяризация (pp. 225–229). Bishkek, Kyrgyzstan: Kyrgyz National Academy of Sciences. 34. Kapalova, A. (2006). Toshok v kul’turno-istoricheskom prostranstve [Toshok in the cultural-historical space] (Undergraduate thesis). Kyrgyz State University of Construction, Transport and Architecture, Bishkek, Kyrgyzstan. 35. Kolchina, E. (2019). Loskutnoe shit’e: Istoriya i traditsii [Patchwork sewing: History and traditions]. Moscow, Russia: [Publisher not specified]. 36. Alymova, A. (2024). Znaki kochevnikov: Vozrozhdenie traditsionnykh remesel cherez issledovanie i interpretatsiyu izdelii iz chiya i kuraka [Signs of nomads: Reviving traditional crafts through the study and interpretation of chiy and kurak products]. Bishkek, Kyrgyzstan: Institute for Sustainable Development Strategies. 37. Antipina, K. (1968). Material’naya kul’tura i prikladnoe iskusstvo [Material culture and applied arts]. In Istoriya Kirgizii [History of Kyrgyzstan]. Frunze, Kyrgyz SSR: Kyrgyz Academy of Sciences. 38. Antipina, K. (1959). O material’noi kul’ture yuzhnykh kirgizov [On the material culture of southern Kyrgyz]. In Trudy Kirgizskoi arkheologo-etnograficheskoi ekspeditsii [Proceedings of the Kyrgyz Archaeological-Ethnographic Expedition]. Frunze, Kyrgyz SSR: Kyrgyz Academy of Sciences. 39. Narynbaeva, N. O. (2016). Mificheskie pokroviteli v epose “Manas” [Mythical patrons in the epic “Manas”]. Nauka i obrazovanie segodnya [Science and Education Today], 8(9), 21–24. 40. Tagaev, M. I. (2017). Drevnyaya kyrgyzskaya tsarskaya okhota “salbuurun” [The ancient Kyrgyz royal hunt “salbuurun”]. Aktual’nye problemy gumanitarnykh i estestvennykh nauk [Current Issues in the Humanities and Natural Sciences], (4-1), 122–125. 41. Federation Salbuurun. (n.d.). Federatsiya Salbuurun [Salbuurun Federation] [Facebook page]. Facebook. https://www.facebook.com/FederationSalburun/?locale=ru_RU. Accessed on May 20, 2025 42. Borubashov, B. (2013). Kurultai — otrazhenie kyrgyzskoi demokratii [Kurultai as a reflection of Kyrgyz democracy]. Vestnik Akademii gosudarstvennogo upravleniya pri Prezidente Kyrgyzskoi Respubliki [Bulletin of the Academy of Public Administration under the President of the Kyrgyz Republic], (18), 25–31. 43. Bakirov, A. (2014). Kurultai — kak institut narodovlastiya v sovremennoi kyrgyzskoi gosudarstvennosti [Kurultai as an institution of popular rule in modern Kyrgyz statehood]. Izvestiya vuzov (Kyrgyzstan) [University News (Kyrgyzstan)], (12), 54–56.